Kutno dla Niepodległej

/Tag:Kutno dla Niepodległej

Stanisław Chrzanowski

Stanisław Chrzanowski (1863– 1942), pierwszy starosta kutnowski. Urodził się 19 maja 1863 roku w Dzierżąznie koło Zgierza w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Jego dziadek Paweł Chrzanowski w stopniu majora walczył w Legionach Dąbrowskiego oraz uczestniczył w powstaniu listopadowym. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął studia na Cesarskim Uniwersytecie w Warszawie na wydziale prawa. Po skończonych studiach wraz z małżonką Marią osiadł w Kutnie i zamieszkał w kamienicy przy ulicy Sienkiewicza 16, gdzie otworzył kancelarią notarialną.

W przełomowych dla Polski wydarzeniach, w listopadzie 1918 roku objął po niemieckim landracie urząd starosty powiatowego w Kutnie. Funkcję swoją pełnił bardzo krótko, gdyż w Warszawie kształtujące się władze centralne Rzeczypospolitej Polskiej powołały własnego Komisarza Rządu Polskiego w osobie Władysława Froelicha i nie zaakceptowały decyzji Tymczasowej Rady Powiatowej w Kutnie w sprawie wyboru starosty. Najprawdopodobniej decydujące znaczenie miały tutaj sprawy polityczne, gdyż Chrzanowski sprzyjał raczej Narodowej Demokracji, a nie Józefowi Piłsudskiemu. Po rezygnacji ze stanowiska starosty zajął się pracą zawodową, ale działał również społecznie w Polskim Białym Krzyżu — organizacji, której zadaniem było rozbudzanie postaw patriotycznych oraz świadomości narodowej i obywatelskiej wśród żołnierzy polskich. Za tę działalność w 1937 roku otrzymał z rąk dowódcy 37. pp Honorową Odznakę Pułkową. W 1938 roku dekretem Prezydenta RP z 10 listopada odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu „Polonia Restituta”.

Po wkroczeniu Niemców do Kutna we wrześniu 1939 roku pozostał w mieście. W marcu 1942 roku został aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym. Dzięki staraniom rodziny, po kilku miesiącach został zwolniony i powrócił do Kutna. Brutalne przesłuchania i warunki obozowe sprawiły, że po powrocie nie odzyskał już zdrowia. Zmarł 30 czerwca 1942 roku. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Kutnie.

Był wujem generała Stefana Roweckiego ps. „Grot” (1895–1944), którego matka Zofia Rowecka pochodziła z Chrzanowskich. Stefan Rowecki jako doskonale zapowiadający się oficer, zaufany marszałka Józefa Piłsudskiego wielokrotnie odwiedzał Kutno.

Źródło : J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012 (fot.), s. 57.

28 września, 2018|Postaci|

W początkach niepodległości.

W październiku 1918 r. w obliczu nadchodzącej klęski państw centralnych wznowił działalność Komitet Obywatelski i Straż Obywatelska, których inicjatorem powstania byli działacze Narodowej Demokracji (dalej: ND) na czele z dr. A. Troczewskim. Do przejęcia władzy z rąk okupantów przygotowywali się również członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej (dalej: POW).

Komitet Obywatelski powstał 4 VIII 1914 r. Komitet istniał do końca 1914 r. W 1915 roku po ukonstytuowaniu się władz cywilnych niemieckich członkowie komitetu weszli w skład Magistratu powołanego przez Niemców. Burmistrzem mianowany został A. Vaedtke. Burmistrz i Magistrat działali ponad 2 miesiące, kiedy to ponownie zostali aresztowani po denuncjacji. W powiecie władze przejął niemiecki landrat (najpierw był nim von Oppen, a od marca 1917 r. mjr von Hennings) a w mieście niemiecki burmistrz Tietz (po nim T. Klepa). Po akcie 5 listopada 1916 roku powstał Sejmik i Rada Miejska o bardzo ograniczonych kompetencjach. W marcu 1917 roku przewodniczącym rady miejskiej mianowany został F. Wąsowski.

Niemcy zaczęli opuszczać Kutno już 9 listopada. Sama akcja przejmowania władzy rozpoczęła się jednak dopiero po południu 11 listopada 1918 roku. W Domu Dochodowym Straży Ogniowej odbywało się wtedy zebranie Okręgowego Towarzystwa Rolniczego (dalej: OTR). K. Kostro przedstawiciel Komitetu Obywatelskiego, w porozumieniu z POW udał się na to zebranie i zakomunikował (zgromadzonym członkom OTR) o zamiarze przejęcia władzy.

„Zamach stanu przygotowała miejscowa Komenda POW. Postanowiono przejąć władzę nad miastem w dn. 11 b.m. o godzinie 3 – ej po poł. W dniu tym o godzinie 2 –ej po poł. Odbywało się w teatrze miejscowym zebranie Centralnego T – wa Rolniczego okręgowego. Przedstawiciel Komitetu Obrony Narodowej p. K. Kostro po porozumieniu się z Komendą POW udał się do teatru i zakomunikował zebranym o zapadłem postanowieniu. Prezydium zebrania, uznając sprawę za nagłą, wybrano tymczasową Radę Powiatową… Starostą z wyboru został p. Stanisław Chrzanowski…” (Źródło: „Wiadomości Urzędowe dla powiatu kutnowskiego i gostyńskiego” nr 1, 16 listopada 1918 r., s. 1).

Prezydium zebrania, uznając sprawę za nagłą, wybrało natychmiast tymczasową Radę Powiatową w składzie: L. Stachowski, S. Jasiukowicz, J. Michalski, Strzelecki, J. Zdziennicki, A. Troczewski, K. Kostro, R. Kosterski, J. Piesiewicz, W. Jałowiecki. Wybrano również tymczasowego starostę w osobie S. Chrzanowskiego (byłego urzędnika z czasów okupacji). Zastępcami starosty zostali: S. Taczanowski i S. Pachnowski. Nowo wybrany starosta udał się do gabinetu niemieckiego landrata mjr. B. von Henniksa, komunikując mu przejęcie władzy administracyjnej w powiecie.

W obwodzie kutnowskim POW na punkty zborcze zgłosiło się około 350 peowiaków. W samym Kutnie dużą wagę przywiązywano do opanowania węzła kolejowego, gdzie Niemcy dysponowali silnym garnizonem liczącym ok. 500 żołnierzy. Chcąc uniknąć starcia zbrojnego i ewentualnych strat w ludziach, POW wspólnie z PPS wydały ulotkę do żołnierzy niemieckich, w której proponowano im bezpieczny powrót do Niemiec.

W godzinach rannych 11 listopada 1918 r. na składzie opałowym spółdzielni „Kutnowianka” odbyła się zbiórka peowiaków, na którą stawiło się ok. 200 osób. Dowódca placówki kutnowskiej ppor. S. „Braun” Kucharski wydał odpowiednie rozkazy. Najsilniejszy – 100 osobowy oddział pod dowództwem zastępcy komendanta obwodu A. Górzyńskigo ps. „Burza” otrzymał rozkaz opanowania stacji kolejowej, inny oddział skierowany został przed landraturę, gdzie oczekiwać już miała Straż Obywatelska. Niestety pomimo wydania ulotki i rozmów z przedstawicielami żołnierzy niemieckich, nie udało się rozbroić kutnowskiego garnizonu. Peowiacy odebrali żołnierzom niemieckim tylko 69 karabinów. Niemcy nie chcieli wycofać się z Kutna, gdyż miasto stanowiło ważny punkt koncentracyjny dla wycofujących się wojsk z Łowicza, Gostynina i Łęczycy. 12 listopada ppor. S. „Braun” Kucharski pytał dowództwo POW o dalsze instrukcje postępowania wobec żołnierzy niemieckich. Nadal też prowadzono pertraktacje z niemiecką radą żołnierską, wystawiano nawet wspólne posterunki polsko – niemieckie.

Tego dnia podczas próby rozbrojenia żandarma niemieckiego w okolicach dworca kolejowego zginął peowiak Wojciech Rychtelski. W. Rychtelski pochodził z Burzenina (obecnie powiat sieradzki w woj. łódzkim). Walczył w Legionach Polskich J. Piłsudskiego, w 1917 roku został internowany w obozie w Szczypiornie, z którego uciekł, chroniąc się w Kutnie. Uroczysty pogrzeb zwłok W. Rychtelskiego odbył się 14 listopada 1918 roku na cmentarzu parafialnym w Kutnie. Wreszcie 13 listopada Niemcy zgodzili się na oddanie broni, a rozbrojone transporty stopniowo grupowały się na stacji towarowej Kutno – Azory, w oczekiwaniu na wyjazd do Niemiec. Ostatni żołnierze niemieccy opuścili Kutno 15 listopada 1918 roku.

Źródło: J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012, s. 53 – 55.

28 września, 2018|Artykuły|

Kutno w 100 – lecie niepodległości.

W bieżącym roku obchodzimy 100. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów. Rozpoczynamy zatem szczególny rok jubileuszowy. W nowy, 1918 rok, Polacy znajdujący się pod okupacją niemiecką i na ziemiach zaborów pruskiego i austriackiego wchodzili z pewnymi nadziejami na zmianę sytuacji politycznej.

Na podstawie proklamacji z 5 listopada 1916 roku i wcześniejszej konferencji w Pszczynie przywódców dwóch państw: cesarza niemieckiego i cesarza Austrii i króla Węgier w Królestwie Polskim działały polskie władze zależne od państw centralnych. W zamyśle inicjatorów powołania Królestwa Polskiego było odwołanie się do niemieckiej koncepcji tzw. Mitteleuropy, stworzonej przez niesuwerenne państwa pod kontrolą polityczną, ekonomiczną i wojskową Niemiec. U progu 1918 roku, już 3 stycznia Rada Regencyjna określiła dekretem tymczasową organizację władz naczelnych Królestwa. Sprawa polska nabierała jednak na arenie międzynarodowej coraz większego tempa. 8 stycznia 1918 roku prezydent  Stanów Zjednoczonych Thomas Woodrow Wilson ogłosił plan pokojowy , obejmujący m.in. utworzenie niepodległego państwa polskiego.

Kolejne przełomowe wydarzenia miały miejsce w marcu 1918 roku, kiedy państwa centralne w wyniku rozwoju działań militarnych zawarły pokój z Rosją w Brześciu, a 22 marca ukazała się rezolucja Reichstagu stanowiąca o wzięciu pod uwagę przez rząd niemiecki m.in. prawa Polaków do samostanowienia. Dorozumiane uznanie państwa polskiego przez Niemcy i Austro-Węgry nastąpiło 30 marca 1918 roku, poprzez wyrażenie zgody na powołanie przez Radę Regencyjną Prezydenta Ministrów. Miało to stanowić uznanie kompetencji Rady Regencyjnej, jako organu państwowego, który na podstawie odezwy z 13 lutego 1918 roku oparł swą władzę na woli narodu.

Ratusz w 1927 r. Pocztówka ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Kutnie

Wszystkie te działania były kontrolowane przez niemieckiego okupanta, a aktywność Polaków na drodze do niepodległości nie ograniczała się jedynie do relacji na terenie okupacji niemieckiej i współpracy z państwami centralnymi. Nie mniejszą rolę odgrywały działania Polaków w pastwach ententy. W tym miejscu jednak opis dotyczy tych wydarzeń, które miały wpływ na mieszkańców Kutna. Działania administracji niemieckiej i Rady Regencyjnej to jeden nurt działań, które za kilka miesięcy miały przynieść Polakom pełną wolność. Polacy już od 1916 roku przygotowywali się do walki o niepodległość, tworząc w Królestwie Polskim m.in. struktury Polskiej Organizacji Wojskowej.

Struktury tej organizacji działały także w Kutnie, gdzie od września 1917 roku komendantem obwodu kutnowskiego był Czesław Szymański, a jego zastępcą Antoni Górzyński „Burza”. W ramach obwodu funkcjonowało 9 komend miejscowych, które w sumie mogły skupiać od kilkunastu do kilkudziesięciu ludzi.

Inną formą aktywizacji społeczeństwa było podejmowanie różnego rodzaju inicjatyw, organizowania imprez, które miały na celu propagowanie idei niepodległościowych. Do takich akcji należała budowa kopca Kościuszki zainicjowana w 1917 roku przez dr. Antoniego Troczewskiego, czy zbiórki pieniędzy i darów na potrzeby legionistów. Obchodzono również rocznice powstania listopadowego. W styczniu 1918 roku w rocznicę wybuchu powstania prelekcję wygłosił dyrektor Szkoły Handlowej Hieronim Miączyński. Te wydarzenia odbywały się pod przychylnym okiem ówczesnego burmistrza Kutna Alfreda Vaedtke.

Tej rosnącej nadziei na wolność towarzyszyły mieszkańcom codzienne zajęcia, a życie pod okupacją niemiecką nie było łatwe. Okupant dla potrzeb zaopatrzenia wojsk walczących na froncie wschodnim rekwirował żywność, wozy, konie, rzemienie, żelazo i metale. Chleb, cukier, sól i mąką były wydawane na kartki. Wprowadzono ograniczenie przebywania na ulicy po godz. 22.00. Zakłady rekwirowano na potrzeby produkcji dla armii lub magazyny. Z drugiej strony zezwolono na zorganizowanie formy samorządu w postaci Sejmiku Powiatowego i Rady Miejskiej.

Pocztówka z pocz. XX wieku – widok na Hotel Staropolski.
Ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Kutnie

Wiemy dość dużo na temat tego okresu dzięki zachowanym archiwaliom. Te jednak bardziej odnoszą się do spraw politycznych, aprowizacji, administracji. Stosunkowo mało zachowało się pamiątek i świadectw mówiących o codziennym życiu mieszkańców Kutna w tym szczególnym roku.

28 września, 2018|Artykuły|

Mieszkańcy Kutna przyjęli zaproszenie do „Labiryntu Niepodległości”.

14 września 2018 roku wystartowała gra miejska „Labirynt Niepodległości”, która zrealizowana została przez pracowników Muzeum Regionalnego w Kutnie w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa pod hasłem „Niepodległa dla wszystkich”. W rywalizacji wzięło udział aż 18 drużyn. Plac Piłsudskiego stał się miejscem odprawy przeszło stu osób. Uczestnicy zmagali się z różnorodnymi zadaniami; były wśród nich pytania z historii Kutna i ćwiczenia sprawnościowe (np. strzelanie z wiatrówki, donoszenie skrzynek z amunicją na czas). Tematem przewodnim było stulecie odzyskania Niepodległości, a projekt wpisał się w kutnowskie obchody tej rocznicy.

Idea gry miejskiej polega na zdobywaniu wskazanych baz – lokacji. Każdy punkt usytuowany jest w miejscu związanym z historią miasta, a kierowanie do kolejnych z nich ma charakter wskazówki, a nie podania konkretnego adresu. Miejsca nawiązują do ważnych wydarzeń czy postaci. Każde zadanie wymaga wiedzy i umiejętności. Drużyna, która zdobędzie największą liczbę punktów, wygrywa. W przypadku remisu punktowego o zwycięstwie decyduje czas dotarcia do mety.

Najliczniej przybyła grupa młodzieży szkolnej. W grze wzięli udział przedstawiciele szkół średnich: I LO im. J.H. Dąbrowskiego, II LO im. J. Kasprowicza, Zespołu Szkół nr 1 im. S. Staszica, Zespołu Szkół nr 3 im. W. Grabskiego, Zespołu Szkół Zawodowych im. A. Troczewskiego, Zespołu Szkół Nr 4 im. Zygmunta Balickiego w Kutnie – Azorach oraz podstawowych: SP nr 9 im. W. Jagiełły, SP nr 2 im. marsz. J. Piłsudskiego, SP nr 7 im. A. Mickiewicza, SP nr 6 im. M. Skłodowskiej-Curie, SP nr 1 im. T. Kościuszki, SP nr 5 im. H. Sienkiewicza w Kutnie. Zawodnikom towarzyszyli Nauczyciele- Opiekunowie.

Miło jest nam poinformować o wynikach rywalizacji.

Pierwsze miejsce zajęła grupa reprezentująca SP nr 9 w składzie: Elżbieta Wielec, Martyna Wojciechowska, Zuzanna Jarosińska, Karolina Sobiecka, Eryk Kieruńczak. Opiekunem była Pani Monika Olejniczak.

Drugie miejsce zdobyli przedstawiciele II LO: Przemysław Kucharski, Michał Żak, Natalia Kubica, Natalia Kaźmierczak, Weronika Szczepaniak.

Z trzecią lokatą uplasowała się reprezentacja SP nr 2: Maja Goździk, Hubert Drzewiecki, David Sombati, Krzysztof Kostrzewski, Bartłomiej Kisielewski. Opiekę sprawował Pan Robert Małachowski.

Czwarte miejsce zajęli uczniowie ZS nr 4 w Kutnie – Azorach: Natalia Chrzanowiecka, Izabela Komorowska, Ewelina Arkita, Alicja Kacprowicz i Marcin Jóźwiak. Grupie towarzyszył Pan Robert Marzec.

Wszystkim zawodnikom serdecznie gratulujemy. Uczestnikom dziękujemy za udział w zabawie, Nauczycielom za współpracę. Zapraszamy do udziału w kolejnych konkursach. Już w październiku odbędzie się turniej „Jeden z dziesięciu”, a w listopadzie Wielki Test z Historii. Szczegóły wkrótce.

17 września, 2018|Aktualności, Muzeum Regionalne|

Finał gry miejskiej „Drogi 37 Pułku Piechoty ku niepodległości”

W minioną sobotę odbyła się gra miejska zorganizowana przez Muzeum Regionalne w Kutnie we współpracy ze Stowarzyszeniem Historycznym „Pułk 37” oraz fundacją „Budzenie pasji” z Krakowa zatytułowana „Drogi 37 Pułku Piechoty ku niepodległości”. W rywalizacji wzięli udział uczniowie z kutnowskich szkół. Ich celem było wykonanie zadań w różnych częściach miasta. Uczestnicy zdobywali kolejne lokacje, wykazując się wiedzą historyczną i sprawnością fizyczną. Punkty zlokalizowane były m.in. w Cafe Zamenhofa, Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kasprowicza, koszarach czy Domu Dochodowym Straży Ogniowej. Charakteryzowały one dzieje 37 PP w Kutnie. Zawodnicy rozpoczęli swoją przygodę w Kutnowskim Domu Kultury. Zadania wymagały kreatywności, bowiem w grze wykorzystano elementy dramy – organizatorzy wcielali się w role postaci z epoki. Jednym z ciekawszych było przesłuchanie jeńca czy udzielenie pomocy oficerowi sztabowemu w planowaniu przegrupowania oddziału wojska. Za prawidłowe wykonywanie poleceń młodzież otrzymywała łuski od nabojów, które na mecie traktowane były jako punkty.

Miło nam poinformować, iż pierwsze miejsce zajęła grupa ze Szkoły Podstawowej nr 2 w składzie: Maja Goździk, Michał Kubicki, Jakub Rojewski, drugie miejsce zdobył zespół ze Szkoły Podstawowej nr 2 w składzie: Krzysztof Kostrzewski, Michał Olesiński, Gerard Podlewski, David Sombati, a trzecią lokatę wywalczyła grupa z Katolickiej Szkoły Podstawowej w składzie: Barbara Ciesielska, Szymon Jaros, Aleksandra Kuraszkiewicz.

Wszystkim Uczestnikom i Współorganizatorom dziękujemy, a Laureatom gratulujemy.

11 czerwca, 2018|Aktualności|

Gra miejska „Drogi 37 Pułku Piechoty ku niepodległości”

9 czerwca 2018 roku w godzinach 16:00 -20:00 odbędzie się gra miejska zatytułowana „Drogi 37 Pułku Piechoty ku niepodległości”. Gra ma charakter otwarty, a uczestnikami mogą być osoby w wieku od 12 lat (młodzież szkolna wraz z opiekunem). Drużyny, liczące od 3 do 5 osób, będą zdobywać punkty za wykonanie różnorodnych zadań realizowanych w kilku lokacjach na terenie miasta. Celem jest zdobycie jak największej liczby punktów w jak najkrótszym czasie.

Na Państwa zgłoszenia czekamy do piątku, 8 czerwca (promocja@muzeumkutno.com, tel. 505 019 890). Przygotowaliśmy atrakcyjne nagrody.

Serdecznie zapraszamy!

30 maja, 2018|Aktualności, Wydarzenia|

Wykład otwarty Joanny Borowskiej

W ramach projektu „Kutno dla Niepodległej” zapraszamy do udziału w wykładzie otwartym zatytułowanym „Kwatera „Ł”. Badania archeologiczno-ekshumacyjne na Powązkach Wojskowych w Warszawie”, który zostanie wygłoszony przez Panią Joannę Borowską 20 marca 2018 roku o godz. 11:00 w auli Wyższej Szkoły Gospodarki Krajowej w Kutnie. W ten sposób inaugurujemy cykl wydarzeń towarzyszących obchodom stulecia odzyskania niepodległości.

W Kwaterze „Ł” w latach 1948 – 1956 pogrzebano szczątki kilkaset osób zmarłych i straconych w warszawskich więzieniach przez reżim komunistyczny. Większość ofiar została zabita przez strzał w tył głowy. Joanna Borowska – archeolog w trakcie spotkania opowie o pracach ekshumacyjnych na tzw. „Łączce” na warszawskich Powązkach, w których brała udział i które utrwaliła na swoich fotografiach. W 2014 r. za fotoreportaż o prof. Krzysztofie Szwagrzyku, kierującym badaniami, otrzymała prestiżową nagrodę Banku Zachodniego WBK w konkursie BZ WBK Press Foto.
Joanna Borowska – archeolog i fotograf, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego i Warszawskiej Szkoły Fotografii, stara się łączyć ze sobą obie te pasje. Brała udział w licznych wykopaliskach archeologicznych w kraju i za granicą. Współpracuje z Polską Agencją Fotografów FORUM. W wolnych chwilach interesuje się iluminacjami średniowiecznymi. Autorka książki pt. „Opowieści z Pałacu Saskiego” i artykułów poświęconych archeologii. Fotografie Joanny Borowskiej pokazywane były na licznych wystawach i publikowane w wielu albumach, a także w prasie krajowej i zagranicznej. W 2014 r. za fotoreportaż ukazujący badania archeologiczno-ekshumacyjne na warszawskich Powązkach Joanna Borowska otrzymała prestiżową nagrodę Banku Zachodniego WBK w konkursie BZ WBK Press Foto. Prowadziła warsztaty z fotografii dokumentacyjnej w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie, jak również zajęcia z fotoreportażu dla dzieci i młodzieży w warszawskich szkołach. Brała udział w projekcie „Warsztaty aktywizacji i integracji międzypokoleniowej – Ursynów 60+”. Prowadzi wykłady z zakresu archeologii, historii i fotografii na Uniwersytetach Trzeciego Wieku w Gostyninie i Sierpcu, a także w Ośrodku Kultury Ochota w ramach cyklu „Dotknąć przeszłości”.

27 lutego, 2018|Aktualności|