Kutno dla Niepodległej

/Tag:Kutno dla Niepodległej

Kalendarium Niepodległościowe

28 lipca 1914 r. – wybuch I wojny światowej.

Początek sierpnia 1914 r. – Rosjanie opuszczają Kutno w obawie przed atakiem wojsk niemieckich.

4 sierpnia 1914 r. – powstaje Komitet Obywatelski, który działa do 21 grudnia 1914 roku. Miejscowa prasa donosiła, iż nie działały w tym okresie instytucje bankowe oraz o zmniejszaniu zatrudnienia przez fabryki lub ograniczaniu dni roboczych. Ponadto informowano o upadku handlu, spekulacjach artykułami spożywczymi i wprowadzeniu bonów zamiast monet. Pojawiają się nad miastem również zeppeliny zrzucające niemieckie ulotki.

10 sierpnia 1914 r. – Rosjanie urządzają w Kutnie zasadzkę na niemiecki zwiad. W trakcie strzelaniny zginęło dwóch huzarów, a Rosjanie wycofali się ponownie z miasta.

12 sierpnia 1914 r. – Karna ekspedycja niemiecka dotarła do Kutna. Dzięki interwencji Komitetu Obywatelskiego Kutno uniknęło losu Kalisza, a Niemcy do 23 sierpnia opuścili miasto.

30 sierpnia 1914 r. – w Kutnie ogłoszono stan „wyjątkowej ochrony”, m. in. zabroniono wychodzenia po godz. 21.00 na ulice oraz wprowadzono sądy doraźne za kradzieże.

1 września 1914 r. – w mieście, dzięki staraniom Komitetu Obywatelskiego i dr. Antoniego Troczewskiego panuje spokój, a o bezpieczeństwo dba także Straż Ogniowa. Organizowana jest pomoc rannym żołnierzom.

2 września 1914 r. – do miasta wracają Rosjanie.

24 października 1914 r. – kompanie II batalionu 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich, którego dowódcą był Józef Piłsudski, uczestniczyły w działaniach opóźniających natarcie wojsk rosyjskich w kierunku Kutna.

26 października 1914 r. – 1. kompania z taborami została skierowana do Łęczycy przez miejscowości: Bąków Dolny, Sobota i Łęki Kościelne. Pozostałe kompanie dotarły przez Bedlno i Szewce, nad rzekę Ochnię, gdzie otrzymały zadanie obrony mostów i przepraw, od miejscowości Zawady do wioski Wały oraz wzgórza koło miejscowości Wojciechowice Duże. Po południu wycofały się w szyku rozwiniętym na Strzegocin, a następnie kolumnami marszowymi, przez Witonię, dotarły wieczorem do Łęczycy.

14 – 16 listopada 1914 r. – bitwa pod Kutnem.

16 listopada 1914 r. – zajęcie Kutna przez wojska niemieckie, początek okupacji.

1915 r. – ukonstytuowanie się na początku 1915 roku niemieckich władz cywilnych. Członkowie Komitetu Obywatelskiego weszli w skład Magistratu powołanego przez Niemców. Burmistrzem mianowany został Alfred Vaedtke.

1 lipca 1915 r. – wprowadzenie, jako formy samorządu, Sejmiku Powiatowego (wybory odbyły się w 1916 r.) i Rady Miejskiej, ale o bardzo ograniczonych kompetencjach.

1916 r. – w Kutnie powstają struktury Polskiej Organizacji Wojskowej. Od września 1917 roku w Kutnie komendantem obwodu kutnowskiego był Czesław Szymański, a jego zastępcą Antoni Górzyński „Burza”. W ramach obwodu funkcjonowało 9 komend miejscowych, które w sumie mogły skupiać od kilkunastu do kilkudziesięciu ludzi.

5 listopada 1916 r. – uroczyste ogłoszenie przez landrata von Oppena w Domu Dochodowym Straży Ogniowej Aktu 5 listopada – odezwy cesarza niemieckiego i austriackiego zapowiadającej odbudowę państwa polskiego.

1917 r. – rozpoczęcie budowy kopca Kościuszki zainicjowanej przez dr. Antoniego Troczewskiego, zbiórki pieniędzy i darów na potrzeby legionistów.

marzec 1917 r. – Przewodniczącym Rady Miejskiej mianowany został Feliks Wąsowski.

październik 1918 r. – w obliczu nadchodzącej klęski państw centralnych, z inicjatywy działaczy Narodowej Demokracji na czele z dr. A. Troczewskim, wznowił działalność Komitet Obywatelski i Straż Obywatelska,.

9 listopada 1918 r. – Niemcy zaczęli opuszczać Kutno.

11 listopada 1918 r. – akcja przejmowania władzy z rąk Niemców.

W godzinach rannych na składzie opałowym spółdzielni „Kutnowianka” odbyła się zbiórka peowiaków, na którą stawiło się ok. 200 osób. Najsilniejszy – 100 osobowy oddział pod dowództwem zastępcy komendanta obwodu A. Górzyńskigo ps. „Burza” otrzymał rozkaz opanowania stacji kolejowej. Inny oddział skierowany został przed landraturę, gdzie oczekiwać już miała Straż Obywatelska. Chcąc uniknąć starcia zbrojnego i ewentualnych strat w ludziach, POW wspólnie z PPS wydały ulotkę do żołnierzy niemieckich, w której proponowano im bezpieczny powrót do Niemiec. Niestety pomimo wydania ulotki i rozmów z przedstawicielami żołnierzy niemieckich, nie udało się rozbroić kutnowskiego garnizonu. Peowiacy odebrali żołnierzom niemieckim tylko 69 karabinów.

Podczas próby rozbrajania Niemców na dworcu kolejowym ciężko ranny został peowiak Wojciech Rychtelski, który zmarł w szpitalu 12 listopada (14 listopada został pochowany na cmentarzu parafialnym w Kutnie).

– godzina 14.00 – Karol Kostro, przedstawiciel Komitetu Obywatelskiego, w porozumieniu z POW, udał się do Domu Dochodowego Straży Ogniowej na zebranie Okręgowego Towarzystwa Rolniczego, gdzie zakomunikował o zamiarze przejęcia władzy. W związku z tą informacją powołano tymczasową Radę Powiatową w składzie: L. Stachowski, S. Jasiukowicz, J. Michalski, Strzelecki, J. Zdziennicki, A. Troczewski, K. Kostro, R. Kosterski, J. Piesiewicz, W. Jałowiecki. Wybrano również tymczasowego starostę w osobie Stanisława Chrzanowskiego. Zastępcami starosty zostali: S. Taczanowski i S. Pachnowski.

– godzina 15.00 – przejęcie władzy w mieście (planowane). Nowo wybrany starosta udał się do gabinetu niemieckiego landrata mjr. B. von Henniksa, komunikując mu przejęcie władzy administracyjnej w powiecie. S. Chrzanowski jako tymczasowy starosta wydał kilka rozporządzeń o charakterze sanitarnym, gospodarczym oraz z zakresu bezpieczeństwa publicznego.

12 listopada 1918 r. – S. Chrzanowski jako tymczasowy starosta mianował Tomasza Klepę na burmistrza Kutna.

12 listopada 1918 r. – pierwsza odezwa burmistrza miasta Kutna T. Klepy do mieszkańców miasta w sprawie normalizacji stosunków społecznych.

12 listopada 1918 r. – prowadzono pertraktacje z niemiecką radą żołnierską, wystawiono w tym dniu wspólne posterunki polsko – niemieckie.

13 listopada 1918 r. – Niemcy zgodzili się na oddanie broni, a rozbrojone transporty stopniowo grupowały się na stacji towarowej Kutno – Azory. Ostatni żołnierze niemieccy opuścili Kutno 15 listopada 1918 roku.

17 listopada 1918 r. – S. Chrzanowski przekazał swe funkcje starosty mianowanemu przez rząd Władysławowi Froelichowi ze Śleszyna.

22 listopada 1918 r. – komendantem wojskowym placu w Kutnie od został por. F. Górzyński, natomiast pierwszym Wojskowym Komendantem garnizonu kutnowskiego mianowany został por. A. Grzybowski.

listopad/grudzień 1918 r. – kształtowanie się administracji powiatowej zakończyło powołanie Sejmiku Powiatowego, do którego wybory odbyły się 26 listopada.

maj 1919 r. – na front wyruszył sformowany w Kutnie III batalion 30 pułku piechoty.

25 – 27 maja – 1919 r. – pobyt w Kutnie batalionów 3. Pułku Instrukcyjnego armii gen. Józefa Hallera.

28 maja 1919 r. – do Kutna przybył wraz ze sztabem gen. Tranié, dowódca Dywizji Instrukcyjnej oraz pociąg pancerny nr 2, który brał udział w walkach z Ukraińcami.

10 lipca 1019 r. – wizyta gen. Józefa Hallera w Kutnie.

9 listopada 1919 r. – pierwsze obchody odzyskania niepodległości.

1919 – 1921 – udział kutnowskich peowiaków, skautów, mieszkańców miasta , służących m. in. w 30 pułku piechoty, w walkach o granice państwa:

23 stycznia 1920 r. – do Kutna przybywa batalion zapasowy 37 pp.

styczeń 1920 r. – harcerze z komendantem Stanisławem Woyczyńskim odwiedzili przebywających na froncie żołnierzy 37 Pułku Piechoty Ziemi Łęczyckiej.

4 lipca 1920 r. – na apel Komendanta Hufca, nauczyciela gimnazjum profesora Stanisława Woyczyńskiego harcerze I Kutnowskiej Drużyny Harcerskiej zgłosili się do udziału w wojnie z bolszewikami. Utworzyli Harcerską Kompanię Szturmową 37 Pułku Piechoty, która 8 sierpnia 1920 r. wyruszyła na front. Wzięli udział m.in. 19 sierpnia 1920 r. w zwycięskiej bitwie pod Baboszewem, bitwach pod Rohatynem, Złoczowem, Zgniłą Lipką, Złotą Lipą, Horyńcem i w obronie dostępu do przeprawy mostowej w Górze Kalwarii. Podczas walk poległo pięciu harcerzy: Władysław Borowski, Maksymilian Jasiński, Leon Krawczyk, Zygmunt Kurzyński i Albin Zydorczak.

kwiecień 1921 r. – bataliony 37 pp, po ustaniu działań wojennych z Rosją bolszewicką, przybyły do Kutna, gdzie stacjonowały do wybuchu II wojny światowej.

2 października, 2018|Kalendarium|

Walki II batalionu 1 Pułku Piechoty Legionu Polskiego Józefa Piłsudskiego w okolicach Kutna

W początkowej fazie I wojny światowej II batalion 1 Pułku Piechoty Legionu Polskiego dowodzony przez Mieczysława Norwid-Neugebauera, został podporządkowany austriackiej 7 Dywizji Kawalerii gen. Hoffmana w składzie mieszanego niemiecko – austriackiego korpusu kawalerii osłaniającego skrzydło niemieckiej 9 Armii . W drugiej połowie października 1914 roku kompanie II batalionu PP LP znalazły się już w okolicach Łowicza. W pobliżu miejscowości Bednary 21 października doszło do krwawej potyczki patrolu rozpoznania z Rosjanami. 2 kompania batalionu działała w tym czasie w rejonie Bolimowa, gdzie „22 października jej żołnierze stoczyli potyczkę z kawalerią rosyjską, nie ponosząc strat osobowych. Od 24 października 1914 r. kompanie II batalionu uczestniczyły w działaniach opóźniających natarcie wojsk rosyjskich w kierunku Kutna. Zajmowały one pozycje obronne w miejscowości Maurzyce, gdzie ochraniały odcinek torów kolejowych z Łowicza do Kutna. W następnych dniach wycofywały się razem w kierunku zachodnim przez miejscowości Zduny, Jackowice i Bąków Górny. 26 października 1 kompania z taborami została skierowana do Łęczycy przez miejscowości: Bąków Dolny, Sobota i Łęki Kościelne. Pozostałe kompanie dotarty przez Bedlno i Szewce, nad rzekę Ochnię, gdzie otrzymały zadanie obrony mostów i przepraw, od miejscowości Zawady do wioski Wały oraz wzgórza koło miejscowości Wojciechowice Duże. Po południu 26 października wycofały się w szyku rozwiniętym na Strzegocin, a następnie kolumnami marszowymi, przez Witonię, dotarły wieczorem do Łęczycy”.

Opr. P. A. Stasiak, na podstawie publikacji T. Bogalecki, Tradycje legionowe w regionie łódzkim 1914 -2014, s. 53 – 54, udostępnionej dzięki uprzejmości Jacka Postolskiego ze Stowarzyszenia Historycznego Pułk 37

28 września, 2018|Artykuły|

Obchody odzyskania niepodległości 9 listopada 1919 roku w Kutnie

„Z inicjatywy Związku Zawodowego pracowników kolejowych odbył się w Kutnie w dniu 9 listopada b.r. uroczysty obchód pierwszej rocznicy oswobodzenia Polski od niemieckich okupantów, podług programu ułożonego przez Komitet złożony z przedstawicieli instytucji społecznych. Pomimo mroźnego powietrza o godzinie 10.30 rano na placu strażackim zebrały się liczne delegacje od przeszło 30 instytucji społecznych ziemi kutnowskiej, od władz rządowych ze starostą na czele, od szkół, cechów, korporacji ze sztandarami itd., stawiły się również oddziały wojsk z udziałem całego sztabu z pp. gen. Tranié, gen. Pruszyńskim, gen. Bühler i szefem sztabu pułk. De Person na czele. Służbę honorową tego dani pełniła straż ogniowa ochotnicza i skauci, pod dowództwem naczelnika straży p. J. Szymańskiego. W ustanowionym z góry ordynku delegacje o godz. 11.00 udały się do kościoła, gdzie przed uroczystym nabożeństwem wygłosił podniosłe kazanie, obdarzony niepospolitą wymową i darem słowa kapelan miejscowego garnizonu wojskowego gen. Hallera, ksiądz Tadeusz Dykier. Następnie ks. prałat Zborowski odprawił sumę, po skończeniu której dokonał poświęcenia wspaniałego sztandaru Związku prac. Kolejowych. Po odśpiewaniu w Kościele hymnu „Boże coś Polskę” – na placu przed kościołem uszykował się „pochód”. Imponujący rozmiarami i liczbą sztandarów. Pochód z Szan. Duchowieństwem i sztandarem narodowym na czele uda się przy dźwiękach orkiestry strażackiej oraz fabrycznej z Konstancji, przez udekorowane ulice miasta, do dworca Kolejowego.

Dworzec udekorowany zielenią i flagami. Nastrój uroczysty. Odegrano hymn. Na balkonie dworca ukazał się przedstawiciel kolejowy p. inżynier Pawelec i wygłosił mowę, odzwierciedlającą wymownie stanowisko polskich kolejarzy w tym wiekopomnym momencie. Mówca przedstawił zaszczytne zadanie, jakie im przypadło w udziale i jak dzielnie się z tegoż wywiązali. W zakończeniu swego przemówienia mówca zwrócił się z gorącym wezwaniem do pracowników kolejowych, aby zawsze i nadal z równą miłością Ojczyzny pełnili swą zaszczytną służbę tak bardzo doniosłą przy ogólnej odbudowie i zabezpieczeniu Polski.

Następny mówca, były pierwszy starosta Kutnowski p. Wł. Froelich, miejscowy ziemianin, zobrazował pierwsze początki organizowania się powiatu po usunięciu okupantów, ówczesne nastroje społeczeństwa przy organizowaniu władz państwowych w powiecie; zakończył swą mowę okrzykiem na cześć dzielnej, bohaterskiej armii polskiej.

Uroczystość na dworcu zakończona została przemówieniem dra Troczewskiego i odśpiewaniem „roty”. Pochód wyruszył, w tym samym porządku, z powrotem do miasta i po drodze stopniowo rozwiązywał się. Wieczorem, o godz. 8 –ej, na zakończenie tego dnia świątecznego, odbył się „Wieczór uroczysty” w teatrze, urządzony głównie staraniem „T-wa miłośników sceny” z Kutna”.

Źródło: „Tygodnik Kutnowski”, nr 46 z 15 XI 1919 roku.

28 września, 2018|Artykuły|

Kształtowanie się lokalnej administracji

S. Chrzanowski jako tymczasowy starosta wydał kilka rozporządzeń o charakterze sanitarnym, gospodarczym i z zakresu bezpieczeństwa publicznego. W dniu 12 listopada mianował T. Klepę na burmistrza Kutna, który w odezwie do mieszkańców miasta zapowiadał normalizację stosunków społecznych : „Dnia 12 listopada objąłem stanowisko burmistrza m. Kutna. Najpierwszą troską moją będzie wprowadzić w skołatanym i wyczerpanym czteroletnią okupacje mieście naszym stosunki normalne. Pożyteczna praca możliwa jest tylko w spokoju i rozwadze, do których wzywam wszystkich w imię dobra miasta naszego i kraju”. Nowe władze Kutna i powiatu politycznie związane były z obozem narodowym i nie cieszyły poparciem lewicy z PPS na czele. Domagano się jak najszybszego uporządkowania administracji lokalnej i zmiany starosty w Kutnie, a S. Chrzanowski został określony przez autora artykułu jako: „Zausznik miejscowej reakcji” . S. Ustyanowski funkcję tę pełnił od 5 do 13 listopada, delegacja kutnowska złożona z dr. A. Troczewskiego i S. Jasiukowicza udała się do Warszawy w celu powiadomienia władz centralnych o sytuacji w powiecie kutnowskim, licząc na zatwierdzenie istniejącego stanu rzeczy. Delegacja udała się najprawdopodobniej do siedziby MSW (działającego jeszcze w ramach Rady Regencyjnej) przy ul. Nowy Świat 69. Tymczasowym kierownikiem MSW w prowizorium rządowym W. Wróblewskiego był wówczas S. Ustyanowski157. W MSW delegacja otrzymała oświadczenie, z którego wynikało, że dekretem z dnia 11 listopada 1918 r. na stanowisko Komisarza Rządu Polskiego (Komisarza Ludowego) na obwód kutnowsko – gostyński mianowany został W. Froelich – ziemianin ze Śleszyna. W. Froelich miał kontakty polityczne w Warszawie. Od 1917 r. pełnił funkcję Prezesa Rady Opiekuńczej Powiatowej Kutnowskiej, wchodzącej w skład Rady Głównej Opiekuńczej w Warszawie. Był również działaczem Okręgowego Towarzystwa Rolniczego. W sprawozdaniu datowanym na 28 listopada1918 roku, W. Froelich pisał, że stanowisko Komisarza Rządu objął po powrocie delegacji w dniu 16 listopada, zaś w piśmie do MSW z dnia 7 marca 1919 roku stwierdzał, że stanowisko Komisarza objął 12 listopada. S. Chrzanowski 16 lub 17 listopada przekazał swe funkcje W. Froelichowi. Na swoich stanowiskach pozostali dotychczasowi zastępcy starosty. Kształtowanie się administracji powiatowej zakończyło powołanie Sejmiku Powiatowego na przełomie listopada i grudnia 1918 r.

Źródło: J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012, s. 55 – 59.

28 września, 2018|Artykuły|

„Wiadomości Urzędowe dla powiatu Kutnowskiego i Gostyńskiego” z 16 listopada 1918 r.

 

 

 

28 września, 2018|Archiwalia|

Kutno u progu niepodległości na kartach pocztowych

 

 

 

 

 

 

 

Ze zbiorów ikonograficznych Muzeum Regionalnego w Kutnie.

28 września, 2018|Ikonografia|

Dr Antoni Fortunat Troczewski

W 2018 r. mija setna rocznica odzyskania niepodległości przez Polskę. Polacy, wykorzystując klęskę wszystkich trzech mocarstw rozbiorowych w I wojnie światowej, odbudowali niepodległą Rzeczpospolitą. Aby to się mogło stać, Naród Polski musiał przez 123 lata niewoli pozostawania pod władzą trzech zaborców zachować świadomość swojej odrębności, własnej kultury i historii, a jednocześnie jedności ponad granicami zaborczymi. Musiał mieć liderów i przywódców, którzy tę świadomość podtrzymywali i odbudowywali tam, gdzie była zagrożona, a w momencie historycznej szansy objęli przywództwo w odbudowie niepodległej Ojczyzny. W Kutnie takim człowiekiem był dr Antoni Fortunat Troczewski (1861-1928).

Doktor Antoni Fortunat Troczewski, pierwszy honorowy obywatel miasta Kutna, to postać szczególnie zasługująca na godne uczczenie pamięci poprzez budowę poświęconego mu pomnika w 100-lecie odzyskania niepodległości. Niewiele osób w historii miasta położyło tak wiele zasług dla Kutna i jego mieszkańców w niemal każdej dziedzinie aktywności zawodowej, politycznej czy społecznej, jak dr Antoni Troczewski.

To także osoba, która wniosła olbrzymi wkład pracy w okresie odzyskiwania przez Polskę niepodległości. Przybywając do Kutna pod koniec XIX wieku, związany z obozem narodowym, od początku podjął działania na rzecz obudzenia świadomości i aktywności narodowej Kutnowian. W okresie walki o niepodległości i tworzenia się polskiej państwowości inicjował działania i organizacje, które miały budować zręby polskiego państwa i lokalnej administracji. Współtworzył Komitet Obywatelski, był też pełnomocnikiem Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa i przewodniczącym Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa na powiat kutnowski w 1920 r.

Było to możliwe również dzięki jego szerokiej działalności społecznej. Jako wydawca i redaktor Tygodnika Kutnowskiego kreował i wytyczał ścieżki postępowania dla mieszkańców Kutna, starając się krzewić i umacniać narodowe tradycje patriotyczne i niepodległościowe. Temu służyła też m.in. idea budowy kopca Kościuszki podjęta w 1917 roku. Doprowadził do budowy Domu Dochodowego Straży Ogniowej, gdzie organizowano różnego typu przedsięwzięcia patriotyczne.

Działał też bardzo prężnie na rzecz rozwoju oświaty. Z jego inicjatywy powołano do życia pierwszą w Kutnie szkołę średnią – Szkołę Realną Polskiej Macierzy Szkolnej. Stał na czele koła Towarzystwa Oświaty Narodowej w Kutnie. Założył i przewodniczył różnorodnym towarzystwom działającym w zakresie dobroczynności, aktywizującym działalność gospodarczą. Praktycznie niemal każdy przejaw jego aktywności społecznej związany był ze wspieraniem rozwoju społeczności polskiej na polu gospodarczym, kulturalnym i świadomości patriotyczno-narodowej, co wynikało z idei obozu narodowego.

Ponadto dr Antoni Troczewski jest osobą zasłużoną dla rozwoju kutnowskiego szpitala. Dzięki reorganizacji podjętej przez doktora Troczewskiego szpital stał się jedną z najlepszych placówek w Królestwie Kongresowym. Był też znakomitym chirurgiem – praktykiem, przeprowadzając wiele nowatorskich operacji.

28 września, 2018|Postaci|

Tomasz Klepa

Tomasz Klepa (1885 – 1968), pierwszy burmistrz Kutna w II RP. Urodził się 14 listopada we wsi Woźniki, obecnie dzielnica Sieradza. W Sieradzu ukończył szkołę podstawową, potem gimnazjum w Kaliszu. Już wówczas zaangażował się w ruch narodowy i działał na rzecz szkolnictwa polskiego, za co został wydalony z gimnazjum. Kontynuował naukę w Sosnowcu. W okresie rewolucji 1905 – 1907 działał w organizacji uczniowskiej powiązanej z Polską Macierzą Szkolną. Po ukończeniu szkoły średniej kontynuował naukę na wyższych uczelniach w Grazu i Wiedniu. Po ukończeniu studiów osiedlił się w Łęczycy. Najpierw pracował w banku, następnie już w czasie I wojny światowej pełnił funkcję burmistrza Łęczycy. W maju 1918 roku po objęciu funkcji II burmistrza Kutna zajmował się sprawami gospodarczymi miasta. 12 listopada został burmistrzem Kutna.

Równolegle działał w ruchu narodowym. Był współzałożycielem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Jako burmistrz Kutna angażował się w wiele spraw dotyczących poprawy warunków życia mieszkańców, w tych trudnych pierwszych miesiącach II RP. Aktywnie uczestniczył w różnych wiecach i zebraniach dotyczących kształtowania się granic państwa polskiego, np. akcja plebiscytowa, powstania śląskie, wojna polsko – bolszewicka.

W swej działalności jak burmistrz reprezentował interesy Narodowej Demokracji. To dzięki poparciu radnych obozu narodowego został ponownie wybrany burmistrzem w marcu 1919 roku. Był inicjatorem porozumienia pomiędzy ZLN a prawicą żydowską w styczniu 1920 roku, dzięki któremu po raz trzeci został wybrany burmistrzem Kutna. Funkcję tę sprawował aż do 1926 roku. W połowie lat dwudziestych zainicjował program rozbudowy miasta i unowocześniania jego infrastruktury.

W 1926 roku ZLN oddał władzę w mieście socjalistom, a Tomasz Klepa został tylko radnym. W 1928 roku wybrano go prezydentem Zawiercia. Od 1933 roku mieszkał w Warszawie. W czasie okupacji niemieckiej pracował w Radzie Głównej Opiekuńczej. Walczył w powstaniu warszawskim. Po wojnie przeniósł się do Katowic, następnie mieszkał w Łodzi, gdzie działał w Związku Zawodowym Literatów Polskich. W 1956 roku reaktywował przedwojenne Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, którego był członkiem wspólnie z przemysłowcem Konstantym Poznańskim i Maurycym Trębaczem. Funkcję prezesa towarzystwa sprawował do 1962 roku, kiedy to zmuszony był do rezygnacji ze względu na pogarszający się stan zdrowia. Zmarł w Łodzi.

Źródło: J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012 (fot.), s. 64.

28 września, 2018|Postaci|

Stanisław Chrzanowski

Stanisław Chrzanowski (1863– 1942), pierwszy starosta kutnowski. Urodził się 19 maja 1863 roku w Dzierżąznie koło Zgierza w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Jego dziadek Paweł Chrzanowski w stopniu majora walczył w Legionach Dąbrowskiego oraz uczestniczył w powstaniu listopadowym. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął studia na Cesarskim Uniwersytecie w Warszawie na wydziale prawa. Po skończonych studiach wraz z małżonką Marią osiadł w Kutnie i zamieszkał w kamienicy przy ulicy Sienkiewicza 16, gdzie otworzył kancelarią notarialną.

W przełomowych dla Polski wydarzeniach, w listopadzie 1918 roku objął po niemieckim landracie urząd starosty powiatowego w Kutnie. Funkcję swoją pełnił bardzo krótko, gdyż w Warszawie kształtujące się władze centralne Rzeczypospolitej Polskiej powołały własnego Komisarza Rządu Polskiego w osobie Władysława Froelicha i nie zaakceptowały decyzji Tymczasowej Rady Powiatowej w Kutnie w sprawie wyboru starosty. Najprawdopodobniej decydujące znaczenie miały tutaj sprawy polityczne, gdyż Chrzanowski sprzyjał raczej Narodowej Demokracji, a nie Józefowi Piłsudskiemu. Po rezygnacji ze stanowiska starosty zajął się pracą zawodową, ale działał również społecznie w Polskim Białym Krzyżu — organizacji, której zadaniem było rozbudzanie postaw patriotycznych oraz świadomości narodowej i obywatelskiej wśród żołnierzy polskich. Za tę działalność w 1937 roku otrzymał z rąk dowódcy 37. pp Honorową Odznakę Pułkową. W 1938 roku dekretem Prezydenta RP z 10 listopada odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu „Polonia Restituta”.

Po wkroczeniu Niemców do Kutna we wrześniu 1939 roku pozostał w mieście. W marcu 1942 roku został aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym. Dzięki staraniom rodziny, po kilku miesiącach został zwolniony i powrócił do Kutna. Brutalne przesłuchania i warunki obozowe sprawiły, że po powrocie nie odzyskał już zdrowia. Zmarł 30 czerwca 1942 roku. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Kutnie.

Był wujem generała Stefana Roweckiego ps. „Grot” (1895–1944), którego matka Zofia Rowecka pochodziła z Chrzanowskich. Stefan Rowecki jako doskonale zapowiadający się oficer, zaufany marszałka Józefa Piłsudskiego wielokrotnie odwiedzał Kutno.

Źródło : J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012 (fot.), s. 57.

28 września, 2018|Postaci|

W początkach niepodległości.

W październiku 1918 r. w obliczu nadchodzącej klęski państw centralnych wznowił działalność Komitet Obywatelski i Straż Obywatelska, których inicjatorem powstania byli działacze Narodowej Demokracji (dalej: ND) na czele z dr. A. Troczewskim. Do przejęcia władzy z rąk okupantów przygotowywali się również członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej (dalej: POW).

Komitet Obywatelski powstał 4 VIII 1914 r. Komitet istniał do końca 1914 r. W 1915 roku po ukonstytuowaniu się władz cywilnych niemieckich członkowie komitetu weszli w skład Magistratu powołanego przez Niemców. Burmistrzem mianowany został A. Vaedtke. Burmistrz i Magistrat działali ponad 2 miesiące, kiedy to ponownie zostali aresztowani po denuncjacji. W powiecie władze przejął niemiecki landrat (najpierw był nim von Oppen, a od marca 1917 r. mjr von Hennings) a w mieście niemiecki burmistrz Tietz (po nim T. Klepa). Po akcie 5 listopada 1916 roku powstał Sejmik i Rada Miejska o bardzo ograniczonych kompetencjach. W marcu 1917 roku przewodniczącym rady miejskiej mianowany został F. Wąsowski.

Niemcy zaczęli opuszczać Kutno już 9 listopada. Sama akcja przejmowania władzy rozpoczęła się jednak dopiero po południu 11 listopada 1918 roku. W Domu Dochodowym Straży Ogniowej odbywało się wtedy zebranie Okręgowego Towarzystwa Rolniczego (dalej: OTR). K. Kostro przedstawiciel Komitetu Obywatelskiego, w porozumieniu z POW udał się na to zebranie i zakomunikował (zgromadzonym członkom OTR) o zamiarze przejęcia władzy.

„Zamach stanu przygotowała miejscowa Komenda POW. Postanowiono przejąć władzę nad miastem w dn. 11 b.m. o godzinie 3 – ej po poł. W dniu tym o godzinie 2 –ej po poł. Odbywało się w teatrze miejscowym zebranie Centralnego T – wa Rolniczego okręgowego. Przedstawiciel Komitetu Obrony Narodowej p. K. Kostro po porozumieniu się z Komendą POW udał się do teatru i zakomunikował zebranym o zapadłem postanowieniu. Prezydium zebrania, uznając sprawę za nagłą, wybrano tymczasową Radę Powiatową… Starostą z wyboru został p. Stanisław Chrzanowski…” (Źródło: „Wiadomości Urzędowe dla powiatu kutnowskiego i gostyńskiego” nr 1, 16 listopada 1918 r., s. 1).

Prezydium zebrania, uznając sprawę za nagłą, wybrało natychmiast tymczasową Radę Powiatową w składzie: L. Stachowski, S. Jasiukowicz, J. Michalski, Strzelecki, J. Zdziennicki, A. Troczewski, K. Kostro, R. Kosterski, J. Piesiewicz, W. Jałowiecki. Wybrano również tymczasowego starostę w osobie S. Chrzanowskiego (byłego urzędnika z czasów okupacji). Zastępcami starosty zostali: S. Taczanowski i S. Pachnowski. Nowo wybrany starosta udał się do gabinetu niemieckiego landrata mjr. B. von Henniksa, komunikując mu przejęcie władzy administracyjnej w powiecie.

W obwodzie kutnowskim POW na punkty zborcze zgłosiło się około 350 peowiaków. W samym Kutnie dużą wagę przywiązywano do opanowania węzła kolejowego, gdzie Niemcy dysponowali silnym garnizonem liczącym ok. 500 żołnierzy. Chcąc uniknąć starcia zbrojnego i ewentualnych strat w ludziach, POW wspólnie z PPS wydały ulotkę do żołnierzy niemieckich, w której proponowano im bezpieczny powrót do Niemiec.

W godzinach rannych 11 listopada 1918 r. na składzie opałowym spółdzielni „Kutnowianka” odbyła się zbiórka peowiaków, na którą stawiło się ok. 200 osób. Dowódca placówki kutnowskiej ppor. S. „Braun” Kucharski wydał odpowiednie rozkazy. Najsilniejszy – 100 osobowy oddział pod dowództwem zastępcy komendanta obwodu A. Górzyńskigo ps. „Burza” otrzymał rozkaz opanowania stacji kolejowej, inny oddział skierowany został przed landraturę, gdzie oczekiwać już miała Straż Obywatelska. Niestety pomimo wydania ulotki i rozmów z przedstawicielami żołnierzy niemieckich, nie udało się rozbroić kutnowskiego garnizonu. Peowiacy odebrali żołnierzom niemieckim tylko 69 karabinów. Niemcy nie chcieli wycofać się z Kutna, gdyż miasto stanowiło ważny punkt koncentracyjny dla wycofujących się wojsk z Łowicza, Gostynina i Łęczycy. 12 listopada ppor. S. „Braun” Kucharski pytał dowództwo POW o dalsze instrukcje postępowania wobec żołnierzy niemieckich. Nadal też prowadzono pertraktacje z niemiecką radą żołnierską, wystawiano nawet wspólne posterunki polsko – niemieckie.

Tego dnia podczas próby rozbrojenia żandarma niemieckiego w okolicach dworca kolejowego zginął peowiak Wojciech Rychtelski. W. Rychtelski pochodził z Burzenina (obecnie powiat sieradzki w woj. łódzkim). Walczył w Legionach Polskich J. Piłsudskiego, w 1917 roku został internowany w obozie w Szczypiornie, z którego uciekł, chroniąc się w Kutnie. Uroczysty pogrzeb zwłok W. Rychtelskiego odbył się 14 listopada 1918 roku na cmentarzu parafialnym w Kutnie. Wreszcie 13 listopada Niemcy zgodzili się na oddanie broni, a rozbrojone transporty stopniowo grupowały się na stacji towarowej Kutno – Azory, w oczekiwaniu na wyjazd do Niemiec. Ostatni żołnierze niemieccy opuścili Kutno 15 listopada 1918 roku.

Źródło: J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012, s. 53 – 55.

28 września, 2018|Artykuły|