Odradzające się państwo Polskie u progu niepodległości musiało przezwyciężyć wiele problemów związanych m.in. z organizacją administracji, scalaniem gospodarki, transportu. Po latach zaborów Polacy musieli zdobyć się na olbrzymi wysiłek, aby nasze państwo, nasza ojczyzna według ówczesnych marzeń była krajem silnym i nowoczesnym w każdym względzie. Dbałość o jakość Polski także w wymiarze materialnym była szczególna dla odradzającej się państwowości. Promowano wizerunek prężnego państwa budującego własny potencjał oparty o niepowtarzalny charakter. Przejawiało się to w wielu aspektach, ale materialnym świadectwem tych dążeń, wciąż obecnym w naszym otoczeniu jest architektura.
W dwudziestoleciu międzywojennym w architekturze zrodziły się modernizm i kompilacja rozwiązań architektonicznych określona mianem tzw. „stylu narodowego”.

Szczególnie ten ostatni jest swoistym symbolem odradzającego się państwa polskiego, swoistym splotem – próbą przezwyciężenia zaborczych podziałów. Taki „splot” – krajobraz dziedzictwa – dziedzictwo krajobrazu możemy odnaleźć spacerując kutnowskimi ulicami. To jedna z ważniejszych spuścizn i dziedzictwo historyczne odradzającego się państwa w naszym lokalnym wymiarze.

Tuż po zakończeniu I wojny światowej w Kutnie był odczuwalny brak mieszkań, ze względu na gwałtowny wzrost ludności związany z przybyciem do miasta ludzi z Warszawy, Łodzi oraz byłych żołnierzy i robotników z Niemiec i uchodźców z Rosji. Ponadto budynki były zajmowane na cele nowopowstających urzędów. Dopiero po 1925 roku w Kutnie nastąpił „boom” budowlany. Powstało wówczas szereg kompleksów i budynków, które do dziś można odnaleźć w miejskim krajobrazie.

Na szczególną uwagę zasługuje kompleks budynków kolejowych powstały około 1928 roku przy ul. Rychtelskiego, Krośniewickiej oraz Siemiradzkiego i Fałata o znaczeniu których dla miasta pisał Tomasz Czyżewski w artykule Zapomniane koleje kutnowskiej historii. Szkic dotyczący budownictwa kolejowego i założeń urbanistycznych osiedli dla kolejarzy. Nie znany jest autora tego założenia, choć koncepcja wykazuje zdaniem T. Czyżewskiego na podobieństwa do projektów Józefa Handzelewicza. Budynki przy ul. Rychtelskiego stanowią kolonię robotniczą – kolejową, ale w typie architektury dworskiej, widoczne jest tu założenie charakterystyczne dla układów „pałac – czworaki- oficyny”. „Układ trzech dziesięcioosiowych, piętrowych budynków wielorodzinnych, ustawionych wokół zadrzewionego dziedzińca, osią założenia wyznacza w centrum kompozycji ryzalit środkowego budynku z podwójnym wejściem zwieńczonym łukami. Wejścia do budynków oskrzydlających także powtarzają półkoliste zwieńczenia. Wszystkie trzy kryte dachami czterospadowymi z niewielkimi, nietypowymi półszczytami górnymi, których zwieńczenia zdają się nawiązywać do charakterystycznych dla Kutna dachów naczółkowych; poddasza doświetlone lukarnami”. Przed elewacjami przeciwległymi do dziedzińca poprowadzone są alejki i przydomowe ogródki. Skrajne działki założenia przeznaczone zostały pod dwa domy dwurodzinne, z jednym wejściem do wspólnej sieni. Od strony ulicy elewacje obu domów wzbogacone facjatami, po dwie rozmieszczone symetrycznie, zwieńczone wąskim gzymsem i trójkątnym przyczółkiem. Kryte dachem polskim. Na tyłach założenia, symetrycznie rozmieszczone zabudowania gospodarcze, z bryłami formowanymi w literę ‚L’ gdzie bryły prostopadłe do linii ulicy są obszerniejsze i wyższe, o asymetrycznym ułożeniu kalenic.

Kolejnym kompleksem o znaczeniu symbolicznym dla naszej niepodległości są budynki należące do zespołu koszar 37 pułku piechoty. Należy do nich przede wszystkim budynek koszar przy ul. Grunwaldzkiej (dawniej Szosowa) i Żwirki i Figury. Budynek pochodzi co prawda z początku XX wieku został jednak dla potrzeb pułku przebudowany i rozbudowany w 1927 roku, a w 1931 r. wzniesiono skrzydło północne. W koszarach przy ulicy Grunwaldzkiej stacjonowało dowództwo pułku, kompania sztabowa i wszystkie trzy bataliony liniowe, tam również znajdowała się świetlica i koncentrowało życie pułku.

W 1928 r. stan zabudowy wykorzystywanej przez wojsko powiększono o dom podoficerski przy ul. Okrzei 1 oraz dom oficerski przy ul. Kościuszki 20, wybudowany w miejscu gdzie w 1917 r. mieszkańcy Kutna usypali pamiątkowy kopiec Kościuszki.

Dla potrzeb domu podoficerskie w sąsiedztwie wybudowano łaźnie wraz budynkiem, w którym umieszczono pompę zasilającą w wodę łaźnię.

Ponadto w Kutnie powstało po 1925 roku szereg budynków użyteczności publicznej i domów mieszkalnych, których wybór przedstawiono poniżej. Większość z nich została poddana gruntownym modernizacjom i nie we wszystkich przypadkach można rozpoznać styl architektoniczny, który w przypadku zwłaszcza tzw. stylu narodowego, czy dworkowego można nazwać swoistym symbolem odradzającego się państwa polskiego. Bez wątpienia starano się architekturze nadać odpowiednią jakość odnosząc się do naszej historii lub dbając o nowoczesny design (trudny dzisiaj do zaprezentowania ze względu na brak ikonografii ukazującej pierwotny, nie zniszczony wygląd budynków), dorównujący projektom europejskim, czasem skutecznie i umiejętnie łącząc oba trendy.

Na odrębną uwagę zasługuje kompleks willowy wybudowany po 1925 roku między ulicami Staszica. Kołłątaja i Bema oraz Lelewela i Sobieskiego: ul. Bema 11, Barcewicza 3, Dąbrowskiego 3, Matejki 8, Staszica 5,9, 14 oraz kilka domów z lat 30 tych: ul. Barcewicza 8 , Bema 14, M. Curie Skłodowskiej 21, Krasińskiego 17, Żółkiewskiego 27, ale w większości budynki te zostały mocno zmodernizowane w ostatnich latach.

To kilka wybranych przykładów architektury międzywojennej w Kutnie. Warto przypomnieć, że nie doczekał się tu realizacji bardzo ciekawy przykład architektury modernistycznej, jakim miał być bardzo nowoczesny budynek Kasy Chorych, wg projektu H. i Sz. Syrkusów z 1927 roku.

Opracowane na podstawie:

T. Czyżewski, Zapomniane koleje kutnowskiej historii. Szkic dotyczący budownictwa kolejowego i założeń urbanistycznych osiedli dla kolejarzy, Studia i Materiały, Muzeum Regionalne w Kutnie, t. 1, Kutno 2011, s. 70-79.

P. A. Stasiak, Tajemnice kutnowskich koszar, Studia i Materiały, Muzeum Regionalne w Kutnie, t. 1, Kutno 2011, s. 80-91.

E. Bergman, M. Barbasiewicz, J. Jernajczyk, Kutno. Studium urbanistyczno-historyczne, PKZ w Warszawie, Warszawa 1980.

dr Piotr A. Stasiak.

Print Friendly, PDF & Email