W marcu 1945 roku NKWD aresztowało przywódców polskiego państwa podziemnego, których przewieziono do Moskwy, a następnie sądzono i skazano w tzw. „procesie szesnastu” (18 – 21 czerwca 1945 roku). Wśród nich byli: Stanisław Jasiukowicz i Franciszek Urbański, obaj związani z Kutnem i powiatem kutnowskim.

Stanisław Jasiukowicz urodził się 8 grudnia 1882 roku w Petersburgu. Był synem Ignacego, twórcy i dyrektora Zakładów Dnieprowskich w Jekaterynosławiu, właściciela majątku Chodów w powiecie kutnowskim i Bronisławy Łabuńskiej. Jego żoną była poślubiona w 1919 roku Maria Byszewska, ps. Halina, komendantka sanitariatu Wojskowej Służby Kobiet Okręgu Warszawa AK, po wojnie na uchodźstwie w Londynie, zmarła w 1987 roku. Jasiukowiczowie mieli syna Andrzeja (1920–1989), delegata rządu RP na uchodźstwie na Południową Afrykę oraz dwie córki: Hannę i Marię. Stanisław Jasiukowicz gimnazjum ukończył w Jekaterynosławiu, potem rozpoczął studia w Instytucie Technologicznym w Petersburgu, które wkrótce przerwał, aby rozpocząć studia ekonomiczne na uniwersytecie w Monachium. W 1911 roku uzyskał tytuł doktora na podstawie pracy „Historia Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie”. Jeszcze w czasie studiów w Petersburgu wstąpił do Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, organizacji związanej z ruchem narodowym. W Monachium przystąpił do konspiracyjnego Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, w którym powierzono mu kierownicze stanowisko. W 1917 roku został członkiem tajnej Ligi Narodowej. Podczas pierwszej wojny światowej był członkiem Centralnego Komitetu Obywatelskiego na okręg północny z siedzibą w Petersburgu, od 1916 roku współredaktorem i wydawcą pisma „Sprawa Polska”. Jesienią 1918 roku pomimo zakazu wydanego przez Niemców wrócił do kraju i osiadł w majątku ojca Chodów w powiecie kutnowskim. W listopadzie 1918 roku wziął czynny udział w rozbrajaniu Niemców w Kutnie. Wspólnie z dr. Antonim Troczewskim pojechał do Warszawy, aby zakomunikować władzom centralnym o przejęciu władzy z rąk okupantów. Brał aktywny udział w kampanii wyborczej Narodowej Demokracji do Sejmu Ustawodawczego. Został zastępcą posła, a od 9 grudnia 1920 roku posłem z listy ZLN na miejsce Teofila Wojdy, który zmarł na początku grudnia 1920 roku. W sejmie pracował w Komisji Administracyjnej i Prawniczej. W 1925 roku uzyskał mandat jako zastępca posła ze listy państwowej nr 8, na miejsce Zygmunta Seydy, który zmarł 28 stycznia 1925 roku. Następnie dwukrotnie wybrany z list państwowych w 1928 i 1935 roku. W parlamencie był wiceprezesem Klubu ZLN. Poza sejmem pełnił wysokie funkcje w Stronnictwie Narodowym; był członkiem Zarządu Głównego i Komitetu Politycznego, później wiceprezesem i skarbnikiem ZG. Podczas drugiej wojny światowej był współorganizatorem konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego, a od czerwca do grudnia 1943 roku jego przewodniczącym. W latach 1941– 1942 był członkiem zespołu doradczego Komendanta Głównego ZWZ. W styczniu 1942 roku został aresztowany i więziony na Pawiaku w Warszawie. Zwolniono go w kwietniu tego roku. Od maja 1943 roku był trzecim zastępca Delegata Rządu RP na Kraj. W maju 1944 roku został ministrem Krajowej Rady Ministrów w Warszawie. Po powstaniu warszawskim kolejno przebywał w Krakowie, Piotrkowie i Pruszkowie. 28 marca 1945 roku został aresztowany przez NKWD, razem z innymi przywódcami Polski podziemnej, i przewieziony do więzienia na Łubiance w Moskwie. Tam został oskarżony w „procesie szesnastu” i skazany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR na pięć lat więzienia. Wyrok odbywał na Łubiance i na Butyrkach w Moskwie, gdzie zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach 22 października 1946 roku. Pochowany został w zbiorowej mogile na miejscowym Cmentarzu Dońskim. 26 października 1996 roku ambasador RP w Moskwie odsłonił w miejscu jego pochowania (wspólnym z gen. Leopoldem Okulickim) pomnik ku czci ofiar stalinizmu.

Franciszek Urbański urodził się 9 listopada 1891 roku w Suchodębiu koło Kutna. Szkołę powszechną ukończył w Łaniętach, następnie kursy muzyczne w Warszawie. Po ich ukończeniu rozpoczął pracę jako organista kościelny. Jako ochotnik uczestniczył w wojnie polsko – bolszewickiej. Po wojnie przeniósł się do Warszawy. Był działaczem związkowym, organizatorem związku organistów kościelnych. W 1921 roku został sekretarzem Chrześcijańskich Związków Zawodowych Robotników Rolnych. W latach trzydziestych pełnił funkcję prezesa Chrześcijańskich Związków Zawodowych. Był posłem na sejm I kadencji wybranym z okręgu 11, w którego skład wchodziło Kutno.

Poseł F. Urbański krytykował J. Piłsudskiego za przewrót majowy, podkreślał winę „obozu umiarkowanego” za to, że dopuścił do przewrotu. Na wiecach w Kutnie wzywał jednak do zachowania spokoju i czekania na dalszy bieg wydarzeń. Jako poseł Chrześcijańskiej Demokracji w latach dwudziestych XX wieku kilkakrotnie odwiedzał Kutno. W 1928 r. został posłem sejmu II kadencji, wybranym jednak z okręgu białostockiego. Był również posłem sejmu III kadencji z okręgu warszawskiego. Działał w Chrześcijańskim Stronnictwie Pracy. W 1937 r. wstąpił do sanacyjnego Obozu Zjednoczenia Narodowego.

W czasie październikowej wizyty A. Hitlera w Warszawie w 1939 r. był zakładnikiem, razem z innymi posłami, na wypadek spodziewanego zamachu na fuhrera.

Należał do współorganizatorów Rady Jedności Narodowej, w której reprezentował Stronnictwo Pracy. Od 1943 r. kierował Komisją Centralna Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. Był członkiem Rady Jedności Narodowej. Brał udział w Powstaniu Warszawskim. Aresztowany w marcu 1945 roku. Przewieziony został do Moskwy razem z innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego. Został skazany 4 miesiące więzienia w „procesie szesnastu”. Powrócił do Polski w 1945 roku, angażując się w działalność Stronnictwa Pracy. Brutalne przesłuchania w Moskwie oraz cukrzyca spowodowały, że nie odzyskał już zdrowia. Zmarł 7 grudnia 1949 roku w Warszawie.

dr Jacek Saramonowicz

Print Friendly, PDF & Email