Wojna polsko – bolszewicka w 1920 roku zmobilizowała prawie całe społeczeństwo do walki o zagrożoną niepodległość. Do boju z bolszewikami stanęli również ochotnicy z Kutna, w tym harcerze i uczniowie z kutnowskich szkół..

Rozkaz do harcerzy kutnowskich, Tygodnik Kutnowski 1920 r.

W związku z ofensywą bolszewicką, latem 1920 roku wojska polskie musiały przejść do działań obronnych. W dniu 1 lipca Sejm powołał Radę Obrony Państwa (dalej: ROP) na czele z Józefem Piłsudskim. Naczelnik Państwa wystąpił z apelem do obywateli o pomoc dla wojska. ROP była organem o charakterze centralnym, w terenie działania lokalnych społeczności na rzecz wojska i obronności państwa podlegały komitetom powiatowym.

Odezwa Rady Powiatowej w sprawie Armii Ochotniczej, tygodnik kutnowski 1920 r.

W dniu 7 lipca na zebraniu inteligencji w Kutnie podjęto decyzję o utworzeniu Powiatowej Rady Obrony Państwa. W uchwalonej wówczas rezolucji do Rady Ministrów domagano się: „rewizji wszystkich związków i partii komunistycznych w pierwszym rzędzie Bundu”. 8 lipca 1920 roku Kazimierz Sosnkowski (Minister Spraw Wojskowych) wydał rozkaz o utworzeniu z dniem 7 lipca 1920 roku Generalnego Inspektoratu Armii Ochotniczej i mianowaniu gen. broni Józefa Hallera dowódcą Armii Ochotniczej.

Równocześnie utworzony został Obywatelski Komitet Wykonawczy Obrony Państwa na czele z gen. J. Hallerem. Komitet mianował pełnomocników wojewódzkich i powiatowych, którzy mieli zająć się sprawami obrony państwa. W Kutnie pełnomocnikiem powiatowym został dr A. Troczewski. Biuro komitetu mieściło się w lokalu PMS przy ul. Toruńskiej 136. Obywatelski Komitet Obrony Państwa organizował liczne zebrania i wiece propagujące: „Pożyczkę Odrodzenia”, werbunek do wojska (ochotników wcielano do 37 pp).

Plakat z okresu wojny polsko – bolszewickiej, fot. domena publiczna

Już 11 lipca 1920 roku przez Kutno przemaszerował pochód z udziałem ochotników chcących walczyć z bolszewikami. Na plakatach pojawiły się napisy „Z nami na wroga”, „Kto w Boga wierzy bij w bolszewika”. Z balkonu ratusza przemawiali posłowie: W. Staniszkis i T. Wojda oraz robotnik A. Podlasiak. Mówcy zachęcali młodzież do obrony ojczyzny. Dzień później Rada Miejska w Kutnie podjęła uchwałę wzywającą mieszkańców Kutna do wstępowania do Armii Ochotniczej pod dowództwem gen. J. Hallera.

Jako jedni z pierwszych do służby w Armii Ochotniczej zgłosili się nauczyciele i młodzież (uczniowie i harcerze) Szkoły Rolniczej w Mieczysławowie. Wspólnie z uczniami Szkoły Handlowej w Kutnie zostali wcieleni do Batalionu Zapasowego 37 pp pod dowództwem mjr. Albina Skroczyńskiego. Po weryfikacji przyjęto 42 uczniów.

Harcerze kutnowscy w kompanii szturmowej 37 pp przed wyruszeniem na front, fot ze zbiorów MR.

Z inicjatywą utworzenia Kompanii Ochotniczej w gimnazjum im. J. H. Dąbrowskiego wystąpili już w końcu czerwca 1920 roku dwaj uczniowie – harcerze J. Suliński i W. Pogorzelski. Do kompanii zgłosiło się 150 uczniów, których wcielono do Batalionu Zapasowego 37 pp.

Na terenie Kutna i powiatu ożywioną akcję werbunkową prowadził Kutnowski Oddział Propagandy Inspektoratu Generalnego Armii Ochotniczej, który tylko w jednym tygodniu sierpnia 1920 r. oplakatował 30 wsi, urządził 4 wiece, na których zebrani postanowili się opodatkować na rzecz obrony państwa. Ogółem udało się zwerbować do wojska 410 ochotników.

Plakat wzywający mieszkańców Kutna do wstępowania w szeregi Armii Ochotniczej, Tygodnik Kutnowski 1920 r.

14 lipca 1920 roku, po powrocie z obozu wędrownego na Pomorzu, komendant kutnowskiego hufca Stefan Woyczyński wydał rozkaz do harcerzy, w którym pod groźbą stanowczych konsekwencji, powoływał harcerzy i harcerki (w zależności od wieku), do odpowiedniej służby wojskowej: od 17 lat wzwyż do służby frontowej (70 osób), 16-letni do służby wartowniczej (10 osób), 15-letni do służby kancelaryjnej (22 osoby), 14-letni do służby gońców (10 osób) i rezerwy gońców (30 osób). Dziewczęta – harcerki powołane zostały do służby sanitarnej (15 osób) i służby kancelaryjnej (20 osób).

Dowództwo oddziału ochotników objęli: profesor Stefan Woyczyński – komendant Hufca ZHP i Wacław Sobczyk – drużynowy Drużyny Harcerskiej im. T. Rejtana.

Uroczyste pożegnanie żołnierzy ochotników odbyło się 8 sierpnia na Nowym rynku. Z balkonu ratusza miejskiego przyozdobionego Białym Orłem przemawiał mjr Albin Skroczyński, po nim głos zabrali: S. Woyczyński, burmistrz T. Klepa, dyrektor gimnazjum K. Kostro oraz rejent R. Borkowski w imieniu Czerwonego Krzyża. 13 sierpnia 1920 roku kutnowscy ochotnicy dotarli do Góry Kalwarii.

Pożegnanie oddziału ochotników konnych na Nowym Rynku w Kutnie wyruszających do walki z bolszewikami, (fot. ze zbiorów ikonograficznych MR)

Harcerze i uczniowie z Kutna i powiatu walczyli m.in. w bitwach pod: Zgniłą Lipą, Złotą Lipą, Horyńcem. Podczas walk poległo pięciu uczniów – harcerzy: Władysław Borowski, Maksymilian Jasiński, Leon Krawczyk, Zygmunt Kucrzyński i Albin Zydorczak. Wielu zostało ciężko rannych m.in.: Józef Kowalewski, Antoni Śmiechowski, Julian Tybura, Zygmunt Seroczyński, Jakub Wojtczak, Teofil Bryłka i Henryk Stefański.

W październiku 1920 roku harcerze i uczniowie z Kutna i powiatu zostali zdemobilizowani i powrócili do nauki szkolnej. W czerwcu 1938 roku w Gimnazjum im. J. H. Dąbrowskiego w Kutnie została odsłonięta tablica upamiętniająca udział pedagogów i uczniów w wojnie 1920 roku. 10 czerwca 2000 roku, a w I LO im. J. H. Dąbrowskiego została odsłonięta replika pierwotnej tablicy.

dr Jacek Saramonowicz

Print Friendly, PDF & Email