Dzień 11 listopada 1918 roku

Miejscowe PPS i POW przygotowały odezwę do żołnierzy niemieckich: „Zwycięska rewolucja otwiera nam drogę do własnych siedzib, żon i dzieci. Nie przeszkadzajcie żołnierzom POW w zaprowadzeniu ładu i porządku. Wróćcie do swych koszar, my Wam gwarantujemy wolny powrót do Waszej ojczyzny”. Komendant Kucharski zarządził zbiórkę POW na placu Kutnowianki. Zgromadziło się ok 200 peowiaków. Drużyny otrzymały rozkaz obsadzenia ważniejszych punktów miasta. Lucyna Dwornicka wspominała, że jej brat Morawski wrócił z warty dopiero po 14 godzinach. Kucharski poprowadził ludzi przed urząd powiatowy, ustawiła się też Straż Obywatelska. Niemcy oddali 69 karabinów. Podobne ilości Niemców były na dworcu kolejowym poczcie, a w koszarach garnizon liczył 500 ludzi. Pertraktacje z garnizonem trwały także 12 listopada. Stanisław Kucharski zniecierpliwiony poprosił władze zwierzchnie o decyzję czy ma wystąpić ostro nie wdając się w pertraktacje z Radą Żołnierską. Niemcom zależało na utrzymaniu w swoich rękach Kutna jako ważnego węzła komunikacyjnego. Warty POW, czasem równocześnie z niemieckimi, stanęły w różnych punktach miasta. Trwało rozbrajanie Niemców stacjonujących w Kutnie jak i przybywających do Kutna na dworzec kolejowy. Komendę POW przeniesiono na dworzec PKP do bufetu II klasy (od 2012 roku już nie istniejącego). Wszystkie pociągi były zatrzymywane, a broń rekwirowano i składano do magazynu. Peowiacy pełnili służbę w trudnych warunkach. 13 listopada jak relacjonował Z. Malanowski na wszystkich posterunkach znajdowali się peowiacy, którzy w chłodzie pełnili służbę wartowniczą po kilka, nieraz kilkanaście godzin, nie opuszczając stanowiska. Za swoją postawę otrzymali podziękowania 15 listopada na ręce Z Malanowskiego złożone przez komendanta palcu F. Górzyńskiego. W grudniu 1918 roku POW zostało rozwiązane i wcielone do wojska do 30 pp w Łowiczu. 18 grudnia S. Kucharski przekazał F. Górzyńskiemu rozkaz o przemianowaniu POW na Wojsko Polskie. Z. Malanowski wymienia dwóch peowiaków, którzy zginęli na froncie: Leliwa Stefana Łozińskiego i Jana Podgórskiego.

W dniu 11 listopada o godzinie 14.00 odbywało się w miejscowym teatrze Okręgowego Towarzystwa Rolniczego. Przedstawiciel Komitetu obrony Narodowej, Karol Kostro po porozumieniu się z komendą POW udał się do teatru i zakomunikował zebranym o zapadłym postanowieniu, tj. o przejęciu władzy w mieście o godzinie 15.00. Zebrani w teatrze przedstawiciele rolników wybrali tymczasowa radę powiatową reprezentująca wszystkie warstwy społeczne.

Bogate ziemiaństwo reprezentowali Leon Stachowski z Zarębowa i Stanisław Jasiukowicz z Chodowa. Rolników średniorolnych reprezentowali Michalski i Strzelecki z Łaniąt. Wśród średniorolnych znalazł się i „Stelmach z Oporowa” J. Zdziennicki, światły działacz. Inteligencję kutnowska reprezentowali dr A. Troczewski i dyrektor gimnazjum Karol Kostro. Klasę robotniczą reprezentowali Kosterski i Piesiewicz. Radca prawnym został Witold Jałowicki, właściciel Komadzyna. Wybrano starostę – został ni, Stanisław Chrzanowski i dwóch zastępców : Stanisława Taczanowskiego i Stefana Pachnowskiego – rolnika. Chrzanowski wraz Komitetem Obywatelskim wkroczył do gabinetu landrata Heniksa zaskoczonego, że jego władza już się skończyła. Komitet mianował Tomasza Klepę dotychczasowego tymczasowego burmistrza, burmistrzem miasta Kutna.

S. Chrzanowski jeszcze pod okupacją niemiecką pełnił funkcje starosty, Kutnowian pozyskał lojalnością wobec mieszkańców i sprawnym administrowaniu powierzonym mu urzędem. 17 listopada Chrzanowski przekazał urząd mianowanemu przez rząd starostą Władysławowi Froelichowi, którego zastępcą został Michał Wodziński właściciel Sierakówka.

Tymczasowymi komendantami policji byli Józef Szymański i rejent Romuald Borkowski. 18 listopada Powiatowym Komendantem policji został Stanisław Miciński. Policja podlegała Starostwu, a z jego ramienia kierował policją Franciszek Sokół. Komendantem wojskowym okręgu kutnowskiego został por. A. Grzybowski. W Kutnie stacjonował 3 szwadron 2 pułku ułanów. Od 3 grudnia 11918 roku rozpoczął się werbunek ochotników do tego pułku, kierowany przez por. Wiśniewskiego. Kierownikiem poczty był nadal K. Sokołowski.

16 października, 2018|Artykuły|

Polska Organizacja Wojskowa w Kutnie na podstawie lokalnej prasy i opracowania Henryka Lesiaka, Kutno w latach 1910 – 1926 na podstawie lokalnej prasy

Polska Organizacja Wojskowa w Kutnie na podstawie lokalnej prasy i opracowania Henryka Lesiaka, Kutno w latach 1910 – 1926 na podstawie lokalnej prasy, wyd. TPZK, Kutno 1990.

Jedną z pierwszych organizacji niepodległościowych wg Zygmunta Malanowskiego, działacza POW i komendanta placu, był Związek Strzelecki, który miał rozpocząć swoją działalność w Kutnie w 1912 roku. W styczniu 1913 roku 15 młodych chłopców zebrało się w mieszkaniu Antoniego Czaplińskiego, w domu przy ul. Toruńskiej należącym do Mairantza złożyli przysięgę walki z rosyjskim zaborcą. Pierwszym dowódcą i instruktorem był kierownik gorzelni należącej do Adama Zawadzkiego – Kossior. W kolejnych latach Związek Strzelecki podupadł z powodu wyjazdów za praca i do szkół. W 1914 roku drużyna licząca 10 osób szkoliła się pod kierunkiem Kazimierza Billewicza. Wprowadzony został regulamin Drużyn Strzeleckich, a po wybuchu wojny, członkowie Strzelca wstępowali w szeregi Straży Obywatelskiej i milicji ludowej (PPS), a także podejmowali prace w urzędach pruskich.

Nie co inaczej wyglądały wg lokalnej prasy początki Polskiej Organizacji Wojskowej, która organizowała się pod szyldem Polskiego Koła Sportowego, którego działalność zalegalizował niemiecki okupant. Koło to stało się miejscem werbunku do struktur POW. Dowódcami w latach 1915 – 1917 byli: m.in. „Kłos”, Nowina, Rożnowski, „Braun” – Kucharski, Łukaszewski. Do POW należał Stanisław Seroczyński, który nie zważając na siarczyste mrozy dostarczał pieszo do Koła „bibułę” i regulaminy wojskowe. Do wyróżniających się członków organizacji należeć mieli : Z. Żydowo, W. Wieczorkowski, Z Malanowski, J. Olczak, J. Sobczyk, którzy wypełniając rozkaz wstąpili do policji miejskiej. Działalność konspiracyjna POW nie była jednak popierana przez mieszkańców Kutna, co zmusiło peowiaków do umieszczenia archiwum na wsi w domu skarbniczki Janiny Kozłowskiej. W styczniu 1917 roku kutnowska organizacja miała liczyć „kompanię ludzi”.

Pod koniec wojny dochodziło do rywalizacji i sporów młodzieży należącej do POW i „Sokoła”. Członkom „Sokoła” zarzucano, iż przyjmuj postawę wyczekującą:

„Sokół boi si żołnierki

Rym – cym – cym,

Nie chce szabli i manierki

Rym – cym – cym” itd.

Członkowie POW natomiast czuli się tak pewnie iż doszło w listopadzie 1916 roku do dekonspiracji. Podczas pochodu po ogłoszeniu odezwy 5 listopada 1916 roku, krocząc ze swoim sztandarem który Niemcy obserwowali z daleka, a po upływie dwóch godzin od chwili rozejścia się manifestujących Niemcy poczęli szukać peowiaków, poczęli przeprowadzać rewizję .. aresztowali instruktora Józefa Sikorskiego i podoficera tutejszej organizacji Wincentego Wieczorkowskiego. Aresztowany został również Sekowski, komendant POW w Głogowcu. Po kilku dniach zostali zwolnieni.

Jedną z ważniejszych akcji POW w Kutnie była reakcja na aresztowanie Józefa Piłsudskiego w nocy z 21 na 22 lipca 1917 roku. Policjanci, a jednocześnie członkowie POW : Ignacy Sobczyk, Józef Olczak i Z. Malanowski rozlepili dużą ilość plakatów z żądaniem uwolnienia brygadiera.

Według opracowania H. Lesiaka POW powiatu kutnowsko – gostynińskiego należał do podokręgu I/C okręgu włocławskiego, a dowódcą podokręgu był Stanisław Kucharski.

Wobec zbliżającego się końca wojny, 29 października 1918 roku dowódca placu Z. Malanowski wyjechał do Krakowa po instrukcje, a jego miejsce zajął ppor. Florian Górzyński (nauczyciel z z zawodu), który prawdopodobnie w przeddzień wyzwolenia wyjechał do Torunia.

16 października, 2018|Artykuły|

Raport z 22 listopada Haliny Czarnockiej sporządzony 24 listopada 1918 roku

Do Kutna przyjechał z Łowicza porucznik delegowany przez ppłk Korewę w celu utworzenia biura werbunkowego i przejęcia całej władzy wojskowej w swe ręce. POW jako silniejsza, posiadająca dawniejsze tradycje wojskowe (legiony Piłsudskiego) i znajomości stosunków miejscowych i ogólnokrajowych, nie chce oddać swej władzy do chwili powstania jednolitej armii polskiej. Porucznik wydelegowany nie zna zupełnie stosunków i nie ma dotąd żadnej siły. POW sądzi, że gdyby oddała w tych warunkach władzę straciłaby zaufanie w tej części społeczeństwa na której się opiera. Stosunek do PPS a zatem i do milicji ludowej jest bardzo dobry. N. D. obawia się P.O.W. i jako przeciwwagę popiera nowopowstające biuro werbunkowe (stąd tarcia).

16 października, 2018|Artykuły|

Raport z 16 listopada kurierki Haliny Swinarskiej sporządzony 19 listopada 1918 roku

Kurierka pociągiem przyjechała do Kutna o godzinnie 12.00 (z Warszawy wyjechała o godz. 7.20). Udała się do komendy placu mieszczącej się na Rynku, gdzie czekała ok. godziny na podwody do dalszej podróży . Miejscowy komendant POW miał skarżyć się na brak rozkazów i wiadomości z Warszawy i broni. Spokój panował do mojego przyjazdu, gdyż przy mnie dopiero powstał bunt żydowski, schwytano zbiega Żyda mającego sporo broni, utrzymującego kontakt z Niemcami. O godzinie 4 – tej ponieważ o podwodę nie mogli się wystarać dał mi do Gostynina samochód. Innej komunikacji prócz karetek żydowskich idących 8 – 9 godzin z Płockiem nie ma.

16 października, 2018|Artykuły|

Raport sytuacyjny kuriera POW z wizytacji POW w Kutnie w dniu 14 listopada 1918 roku

W komendzie POW w Kutnie nie wiedzą jak się zachować mają wobec legionistów w razie zażądania od nich broni, amunicji i aprowizacji. Również nie wiedzą co robić z aprowizacją którą zarekwirowali Niemcom w nocnej …. Boją się zepsucia tejże.

Z okolic POW ściąga konie niemieckie. Gdy przypadkiem zabiorą konia właściciela ziemskiego płyną zażalenia do komendy i powiedzenia takie jak „prusak moskal nie zabrał a nasi biorą”. Na ogół widzi się brak „głowy” w komendzie która by wszystkim pokierowała.

W raporcie scharakteryzowano również, iż „inteligencja jest przeważnie endecka” oraz zauważono działalność PPS, której stan liczbowy szacowano na 60 osób.

Zaznaczono, że w Kutnie znajduje się „mocna ilość broni, gdyż Niemcom nie dano wywieźć”. W Kutnie zarząd miejski wg raportu znajdował się w rękach POW.

Z początkiem jeszcze tego tygodnia – nie wiedząc o zajściach w Warszawie – po porozumieniu z wojskiem niemieckim (?) [znak zapytania autora notatki, widocznie nie do końca było to jasne] czy nie będą przeszkadzać w zajęciu magistratu – kilku z POW otworzyło tamże i zażądała złożenia urzędów. Nie pozwolono wojsku nic wywieść. Przyszło do zajść i był jeden zabity i ranni

16 października, 2018|Artykuły|

Lista członków Polskiej Organizacji Wojskowej podokręgu kutnowskiego

Lista alfabetyczna członków Polskiej Organizacji Wojskowej podokręgu kutnowskiego:

  1. Andrysiewicz Feliks– komendant okręgu B.

  2. Arendzikowski Wacław (od 1916)

  3. Bajorek Stefan– komendant „miejsca” – Krośniewice

  4. Banasiak Jan– plutonowy – Ostrowy

  5. Bartczak Jan

  6. Besler Józef

  7. Błażyński Józef

  8. Brodziak Antoni

  9. Brodziak Ignacy

  10. Bronkowski (1916)

  11. Chratłowski Bronisław (Gratłowski) – plutonowy – Żychlin

  12. Cieplak Stanisław

  13. Cygański Stefan – Ostrów

  14. Cygański Ignacy

  15. Drzewiecki Kazimierz (od 1915)

  16. Dublesiewicz Kazimierz, ps „Dwernicki, Derwicz” – komendant placu m. Żychlin i org Dobrzelin

  17. Dudek Antoni

  18. Dusiak Józef

  19. Dutkowski Władysław – zastępca komendanta 6 obwodu – Pniewo

  20. Dziankowski Władysław

  21. Dziedziczak Bolesław– zastępca komendanta Kutno

  22. Filipiak Stanisław

  23. Fogiel ? (Krośniewice)

  24. Gmerek Jan (od 1916)

  25. Golicz Franciszek– zastępca komendanta IV – Żychlin

  26. Górski Teodor– komendant „miejsca” – Ostrowy

  27. Górzyński Florian– porucznik ? Kutno

  28. Grabiński ? (Krośniewice)

  29. Idczak Antoni (od 1916)

  30. Jaros Franciszek

  31. Jaskólski Antoni (Krośniewice)

  32. Jaszczyński Władysław

  33. Jędrzejczak Władysław (od 1916)

  34. Jóźwiak Stefan

  35. Kacprowicz Jan

  36. Kacprzak Jan (POW)

  37. Kaczorowski Zygmunt

  38. Kamiński Andrzej (od 1917)

  39. Kamiński Marian (początek 1918)

  40. Karalak Jan [Karolak] – zastępca komendanta Ostrowy [Ostrów]

  41. Karpiński Stefan

  42. Kasiński Stefan

  43. Kasztelan Leon

  44. Klażak Władysław (od 1915)

  45. Kluziński Antoni (od 1916 sekcyjny)

  46. Koprowski Jan

  47. Kornacki Stefan

  48. Kotoński J. ? (Krośniewice)

  49. Kowalski Stefan

  50. Kozłowski Józef– zastępcą komendanta org. – Nowe i Pniewo

  51. Krukowski Andrzej ? (Krośniewice)

  52. Księżopolski Józef

  53. Kucharski Bolesław

  54. Kucharski Stanisław, ps. Braun” – komendant 4,5 i 6 … w Kutnie

  55. Kuciabski Józef

  56. Kunowski Aleksander (od 1917)

  57. Lewandowski Wojciech (od 1917)

  58. Łowicki Zdzisław

  59. Łuczak Aleksander (1916)

  60. Magnuski Adam, ps. „Zawiślak”

  61. Michalak Roman (od 1915 sekcyjny)

  62. Mordzak Stefan (od 1916)

  63. Murzynowski E. ? (Krośniewice)

  64. Nagórski Józef

  65. Nowakowski Kazimierz

  66. Nowosielski Czesław

  67. Olejniczak Dominik (od 1916)

  68. Olesiński Adam (od 1915)

  69. Ostrowski Józef– plutonowy

  70. Paca Jan

  71. Paczkowski Konstanty– Model

  72. Pasiewicz Andrzej

  73. Pasturczak Józef (od 1915 sekcyjny)

  74. Pawlak Aleksander (od 1916)

  75. Pawłowski Stanisław (od 1915)

  76. Piaskowski Leon– zastępca kom. org. – Ostrowy

  77. Pietrzak Jan (od 1916 plut.)

  78. Pietrzak Wacław– komendant miejsc. org. Głogowiec

  79. Pietrzak Zygmunt

  80. Pioruński Ignacy (podoficer)

  81. Pobieraj Zygmunt (od 1916, sekcyjny)

  82. Podgórski Jan -komendant org. – Nowe

  83. Poźniak Władysław (od 1916, sekcyjny)

  84. Preźo Aleksander

  85. Rempiński Zygmunt– komendant org Żychlin

  86. Rossowiecki Tadeusz? Gostynin

  87. Różycki Stanisław, ps „Świrski” – komendant org. – Jastrzębie

  88. Rudnicki Leon (od 1916)

  89. Rzeźnicki Walenty (od 1916)

  90. Siedlecki Jan

  91. Skrzemieniecki Marcin

  92. Sobczyk Stanisław (od 1916)

  93. Stajak Leon (od 1917)

  94. Stańczyk Jan

  95. Stawowski Zdzisław

  96. Stefański Tadeusz

  97. Stolarski Józef (od 1917)

  98. Stolarski Jan

  99. Sułkowski Stanisław

  100. Sułkowski Władysław– kom. org. – Zleszyn

  101. Surdykowski Henryk

  102. Szadkowski Władysław ? (Krośniewice)

  103. Szymczak Władysław (do 1916)

  104. Śmiechowski Edward (od 1915)

  105. Tomaszewski

  106. Tomaszewski Bolesław

  107. Traczyk Aleksander – zastępca kom. org. – Ostrowy

  108. Truszczyński Stanisław

  109. Trzaskalski Aleksander (od 1915, plutonowy)

  110. Tymiński Władysław – sekcyjny– Kutno

  111. Wawrzyńczak Zbigniew (od 1916 )

  112. Węglarek Józef

  113. Wieczorkowski Władysław

  114. Wilkoński Wacław

  115. Witterberg Wacław– zastępca komendanta – Oporów

  116. Wojciechowski Władysław (od 1916)

  117. Woźniak Marian (od 1916, plutonowy)

  118. Woźniak Stanisław

  119. Wronkowski Stanisław

  120. Zakrzewski Ignacy

  121. Zuchowski Wacław, ps „Skrzetuski” – Żychlin

Źródło: Centralne Archiwum Wojskowe, opr. P.A. Stasiak, J. Saramonowicz (ze względu na rękopiśmienny charakter źródła nazwiska mogą zawierać nieścisłości).

16 października, 2018|Artykuły|

Walki II batalionu 1 Pułku Piechoty Legionu Polskiego Józefa Piłsudskiego w okolicach Kutna

W początkowej fazie I wojny światowej II batalion 1 Pułku Piechoty Legionu Polskiego dowodzony przez Mieczysława Norwid-Neugebauera, został podporządkowany austriackiej 7 Dywizji Kawalerii gen. Hoffmana w składzie mieszanego niemiecko – austriackiego korpusu kawalerii osłaniającego skrzydło niemieckiej 9 Armii . W drugiej połowie października 1914 roku kompanie II batalionu PP LP znalazły się już w okolicach Łowicza. W pobliżu miejscowości Bednary 21 października doszło do krwawej potyczki patrolu rozpoznania z Rosjanami. 2 kompania batalionu działała w tym czasie w rejonie Bolimowa, gdzie „22 października jej żołnierze stoczyli potyczkę z kawalerią rosyjską, nie ponosząc strat osobowych. Od 24 października 1914 r. kompanie II batalionu uczestniczyły w działaniach opóźniających natarcie wojsk rosyjskich w kierunku Kutna. Zajmowały one pozycje obronne w miejscowości Maurzyce, gdzie ochraniały odcinek torów kolejowych z Łowicza do Kutna. W następnych dniach wycofywały się razem w kierunku zachodnim przez miejscowości Zduny, Jackowice i Bąków Górny. 26 października 1 kompania z taborami została skierowana do Łęczycy przez miejscowości: Bąków Dolny, Sobota i Łęki Kościelne. Pozostałe kompanie dotarty przez Bedlno i Szewce, nad rzekę Ochnię, gdzie otrzymały zadanie obrony mostów i przepraw, od miejscowości Zawady do wioski Wały oraz wzgórza koło miejscowości Wojciechowice Duże. Po południu 26 października wycofały się w szyku rozwiniętym na Strzegocin, a następnie kolumnami marszowymi, przez Witonię, dotarły wieczorem do Łęczycy”.

Opr. P. A. Stasiak, na podstawie publikacji T. Bogalecki, Tradycje legionowe w regionie łódzkim 1914 -2014, s. 53 – 54, udostępnionej dzięki uprzejmości Jacka Postolskiego ze Stowarzyszenia Historycznego Pułk 37

28 września, 2018|Artykuły|

Obchody odzyskania niepodległości 9 listopada 1919 roku w Kutnie

„Z inicjatywy Związku Zawodowego pracowników kolejowych odbył się w Kutnie w dniu 9 listopada b.r. uroczysty obchód pierwszej rocznicy oswobodzenia Polski od niemieckich okupantów, podług programu ułożonego przez Komitet złożony z przedstawicieli instytucji społecznych. Pomimo mroźnego powietrza o godzinie 10.30 rano na placu strażackim zebrały się liczne delegacje od przeszło 30 instytucji społecznych ziemi kutnowskiej, od władz rządowych ze starostą na czele, od szkół, cechów, korporacji ze sztandarami itd., stawiły się również oddziały wojsk z udziałem całego sztabu z pp. gen. Tranié, gen. Pruszyńskim, gen. Bühler i szefem sztabu pułk. De Person na czele. Służbę honorową tego dani pełniła straż ogniowa ochotnicza i skauci, pod dowództwem naczelnika straży p. J. Szymańskiego. W ustanowionym z góry ordynku delegacje o godz. 11.00 udały się do kościoła, gdzie przed uroczystym nabożeństwem wygłosił podniosłe kazanie, obdarzony niepospolitą wymową i darem słowa kapelan miejscowego garnizonu wojskowego gen. Hallera, ksiądz Tadeusz Dykier. Następnie ks. prałat Zborowski odprawił sumę, po skończeniu której dokonał poświęcenia wspaniałego sztandaru Związku prac. Kolejowych. Po odśpiewaniu w Kościele hymnu „Boże coś Polskę” – na placu przed kościołem uszykował się „pochód”. Imponujący rozmiarami i liczbą sztandarów. Pochód z Szan. Duchowieństwem i sztandarem narodowym na czele uda się przy dźwiękach orkiestry strażackiej oraz fabrycznej z Konstancji, przez udekorowane ulice miasta, do dworca Kolejowego.

Dworzec udekorowany zielenią i flagami. Nastrój uroczysty. Odegrano hymn. Na balkonie dworca ukazał się przedstawiciel kolejowy p. inżynier Pawelec i wygłosił mowę, odzwierciedlającą wymownie stanowisko polskich kolejarzy w tym wiekopomnym momencie. Mówca przedstawił zaszczytne zadanie, jakie im przypadło w udziale i jak dzielnie się z tegoż wywiązali. W zakończeniu swego przemówienia mówca zwrócił się z gorącym wezwaniem do pracowników kolejowych, aby zawsze i nadal z równą miłością Ojczyzny pełnili swą zaszczytną służbę tak bardzo doniosłą przy ogólnej odbudowie i zabezpieczeniu Polski.

Następny mówca, były pierwszy starosta Kutnowski p. Wł. Froelich, miejscowy ziemianin, zobrazował pierwsze początki organizowania się powiatu po usunięciu okupantów, ówczesne nastroje społeczeństwa przy organizowaniu władz państwowych w powiecie; zakończył swą mowę okrzykiem na cześć dzielnej, bohaterskiej armii polskiej.

Uroczystość na dworcu zakończona została przemówieniem dra Troczewskiego i odśpiewaniem „roty”. Pochód wyruszył, w tym samym porządku, z powrotem do miasta i po drodze stopniowo rozwiązywał się. Wieczorem, o godz. 8 –ej, na zakończenie tego dnia świątecznego, odbył się „Wieczór uroczysty” w teatrze, urządzony głównie staraniem „T-wa miłośników sceny” z Kutna”.

Źródło: „Tygodnik Kutnowski”, nr 46 z 15 XI 1919 roku.

28 września, 2018|Artykuły|

Kształtowanie się lokalnej administracji

S. Chrzanowski jako tymczasowy starosta wydał kilka rozporządzeń o charakterze sanitarnym, gospodarczym i z zakresu bezpieczeństwa publicznego. W dniu 12 listopada mianował T. Klepę na burmistrza Kutna, który w odezwie do mieszkańców miasta zapowiadał normalizację stosunków społecznych : „Dnia 12 listopada objąłem stanowisko burmistrza m. Kutna. Najpierwszą troską moją będzie wprowadzić w skołatanym i wyczerpanym czteroletnią okupacje mieście naszym stosunki normalne. Pożyteczna praca możliwa jest tylko w spokoju i rozwadze, do których wzywam wszystkich w imię dobra miasta naszego i kraju”. Nowe władze Kutna i powiatu politycznie związane były z obozem narodowym i nie cieszyły poparciem lewicy z PPS na czele. Domagano się jak najszybszego uporządkowania administracji lokalnej i zmiany starosty w Kutnie, a S. Chrzanowski został określony przez autora artykułu jako: „Zausznik miejscowej reakcji” . S. Ustyanowski funkcję tę pełnił od 5 do 13 listopada, delegacja kutnowska złożona z dr. A. Troczewskiego i S. Jasiukowicza udała się do Warszawy w celu powiadomienia władz centralnych o sytuacji w powiecie kutnowskim, licząc na zatwierdzenie istniejącego stanu rzeczy. Delegacja udała się najprawdopodobniej do siedziby MSW (działającego jeszcze w ramach Rady Regencyjnej) przy ul. Nowy Świat 69. Tymczasowym kierownikiem MSW w prowizorium rządowym W. Wróblewskiego był wówczas S. Ustyanowski157. W MSW delegacja otrzymała oświadczenie, z którego wynikało, że dekretem z dnia 11 listopada 1918 r. na stanowisko Komisarza Rządu Polskiego (Komisarza Ludowego) na obwód kutnowsko – gostyński mianowany został W. Froelich – ziemianin ze Śleszyna. W. Froelich miał kontakty polityczne w Warszawie. Od 1917 r. pełnił funkcję Prezesa Rady Opiekuńczej Powiatowej Kutnowskiej, wchodzącej w skład Rady Głównej Opiekuńczej w Warszawie. Był również działaczem Okręgowego Towarzystwa Rolniczego. W sprawozdaniu datowanym na 28 listopada1918 roku, W. Froelich pisał, że stanowisko Komisarza Rządu objął po powrocie delegacji w dniu 16 listopada, zaś w piśmie do MSW z dnia 7 marca 1919 roku stwierdzał, że stanowisko Komisarza objął 12 listopada. S. Chrzanowski 16 lub 17 listopada przekazał swe funkcje W. Froelichowi. Na swoich stanowiskach pozostali dotychczasowi zastępcy starosty. Kształtowanie się administracji powiatowej zakończyło powołanie Sejmiku Powiatowego na przełomie listopada i grudnia 1918 r.

Źródło: J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012, s. 55 – 59.

28 września, 2018|Artykuły|

W początkach niepodległości.

W październiku 1918 r. w obliczu nadchodzącej klęski państw centralnych wznowił działalność Komitet Obywatelski i Straż Obywatelska, których inicjatorem powstania byli działacze Narodowej Demokracji (dalej: ND) na czele z dr. A. Troczewskim. Do przejęcia władzy z rąk okupantów przygotowywali się również członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej (dalej: POW).

Komitet Obywatelski powstał 4 VIII 1914 r. Komitet istniał do końca 1914 r. W 1915 roku po ukonstytuowaniu się władz cywilnych niemieckich członkowie komitetu weszli w skład Magistratu powołanego przez Niemców. Burmistrzem mianowany został A. Vaedtke. Burmistrz i Magistrat działali ponad 2 miesiące, kiedy to ponownie zostali aresztowani po denuncjacji. W powiecie władze przejął niemiecki landrat (najpierw był nim von Oppen, a od marca 1917 r. mjr von Hennings) a w mieście niemiecki burmistrz Tietz (po nim T. Klepa). Po akcie 5 listopada 1916 roku powstał Sejmik i Rada Miejska o bardzo ograniczonych kompetencjach. W marcu 1917 roku przewodniczącym rady miejskiej mianowany został F. Wąsowski.

Niemcy zaczęli opuszczać Kutno już 9 listopada. Sama akcja przejmowania władzy rozpoczęła się jednak dopiero po południu 11 listopada 1918 roku. W Domu Dochodowym Straży Ogniowej odbywało się wtedy zebranie Okręgowego Towarzystwa Rolniczego (dalej: OTR). K. Kostro przedstawiciel Komitetu Obywatelskiego, w porozumieniu z POW udał się na to zebranie i zakomunikował (zgromadzonym członkom OTR) o zamiarze przejęcia władzy.

„Zamach stanu przygotowała miejscowa Komenda POW. Postanowiono przejąć władzę nad miastem w dn. 11 b.m. o godzinie 3 – ej po poł. W dniu tym o godzinie 2 –ej po poł. Odbywało się w teatrze miejscowym zebranie Centralnego T – wa Rolniczego okręgowego. Przedstawiciel Komitetu Obrony Narodowej p. K. Kostro po porozumieniu się z Komendą POW udał się do teatru i zakomunikował zebranym o zapadłem postanowieniu. Prezydium zebrania, uznając sprawę za nagłą, wybrano tymczasową Radę Powiatową… Starostą z wyboru został p. Stanisław Chrzanowski…” (Źródło: „Wiadomości Urzędowe dla powiatu kutnowskiego i gostyńskiego” nr 1, 16 listopada 1918 r., s. 1).

Prezydium zebrania, uznając sprawę za nagłą, wybrało natychmiast tymczasową Radę Powiatową w składzie: L. Stachowski, S. Jasiukowicz, J. Michalski, Strzelecki, J. Zdziennicki, A. Troczewski, K. Kostro, R. Kosterski, J. Piesiewicz, W. Jałowiecki. Wybrano również tymczasowego starostę w osobie S. Chrzanowskiego (byłego urzędnika z czasów okupacji). Zastępcami starosty zostali: S. Taczanowski i S. Pachnowski. Nowo wybrany starosta udał się do gabinetu niemieckiego landrata mjr. B. von Henniksa, komunikując mu przejęcie władzy administracyjnej w powiecie.

W obwodzie kutnowskim POW na punkty zborcze zgłosiło się około 350 peowiaków. W samym Kutnie dużą wagę przywiązywano do opanowania węzła kolejowego, gdzie Niemcy dysponowali silnym garnizonem liczącym ok. 500 żołnierzy. Chcąc uniknąć starcia zbrojnego i ewentualnych strat w ludziach, POW wspólnie z PPS wydały ulotkę do żołnierzy niemieckich, w której proponowano im bezpieczny powrót do Niemiec.

W godzinach rannych 11 listopada 1918 r. na składzie opałowym spółdzielni „Kutnowianka” odbyła się zbiórka peowiaków, na którą stawiło się ok. 200 osób. Dowódca placówki kutnowskiej ppor. S. „Braun” Kucharski wydał odpowiednie rozkazy. Najsilniejszy – 100 osobowy oddział pod dowództwem zastępcy komendanta obwodu A. Górzyńskigo ps. „Burza” otrzymał rozkaz opanowania stacji kolejowej, inny oddział skierowany został przed landraturę, gdzie oczekiwać już miała Straż Obywatelska. Niestety pomimo wydania ulotki i rozmów z przedstawicielami żołnierzy niemieckich, nie udało się rozbroić kutnowskiego garnizonu. Peowiacy odebrali żołnierzom niemieckim tylko 69 karabinów. Niemcy nie chcieli wycofać się z Kutna, gdyż miasto stanowiło ważny punkt koncentracyjny dla wycofujących się wojsk z Łowicza, Gostynina i Łęczycy. 12 listopada ppor. S. „Braun” Kucharski pytał dowództwo POW o dalsze instrukcje postępowania wobec żołnierzy niemieckich. Nadal też prowadzono pertraktacje z niemiecką radą żołnierską, wystawiano nawet wspólne posterunki polsko – niemieckie.

Tego dnia podczas próby rozbrojenia żandarma niemieckiego w okolicach dworca kolejowego zginął peowiak Wojciech Rychtelski. W. Rychtelski pochodził z Burzenina (obecnie powiat sieradzki w woj. łódzkim). Walczył w Legionach Polskich J. Piłsudskiego, w 1917 roku został internowany w obozie w Szczypiornie, z którego uciekł, chroniąc się w Kutnie. Uroczysty pogrzeb zwłok W. Rychtelskiego odbył się 14 listopada 1918 roku na cmentarzu parafialnym w Kutnie. Wreszcie 13 listopada Niemcy zgodzili się na oddanie broni, a rozbrojone transporty stopniowo grupowały się na stacji towarowej Kutno – Azory, w oczekiwaniu na wyjazd do Niemiec. Ostatni żołnierze niemieccy opuścili Kutno 15 listopada 1918 roku.

Źródło: J. Saramonowicz, Kutno i powiat kutnowski w II Rzeczypospolitej, wyd. Muzeum Regionalne w Kutnie, Kutno 2012, s. 53 – 55.

28 września, 2018|Artykuły|